1.Ngồi hồi lâu trước cặp voi ngựa đá còn sót lại của thủ đô kháng chiến Vạn Lại để gẫm và thấm thêm chủ trương khôi phục Lê Trung hưng khó mà thành nếu không có vai trò xuất sắc của Thái sư Trịnh Kiểm.
Sau cái chết bất ngờ của Nguyễn Kim (1545), Trịnh Kiểm được vua Lê phong làm Tổng tư lệnh quân đội Đô tướng tiết chế các dinh quân thuỷ bộ các xứ kiêm nội ngoại, Bình chương quân quốc trọng sự, Thái sư Lượng Quốc công. Trịnh Kiểm chuẩn bị lực lượng xây dựng Thanh Hoa thành căn cứ vững mạnh với mục đích thu phục đất nước, khôi phục cơ nghiệp nhà Lê. Lúc này Trịnh Kiểm có toàn quyền định đoạt việc quân ở ngoài cũng như việc nội triều, tất thảy đều tự quyết sau mới tâu với vua.
Việc đầu tiên, Trịnh Kiểm đón vua Lê Trang Tông từ Ai Lao về nước. Vua thì phải ở kinh đô! Tất nhiên, nhưng khi đó từ Thanh Hoa trở ra, nhà Mạc chiếm cứ, trong đó có kinh thành Thăng Long. Tây Đô, tức thành nhà Hồ, thì cũng trong vòng tạm chiếm của nhà Mạc... Trịnh Kiểm đã chọn sách Vạn Lại thuộc huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Hoá, tỉnh Thanh Hoa (nay là xã Xuân Châu, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hoá) lập hành điện. Nơi đây vừa có thế thủ lại vừa có thế công, tiến lui đều thuận lợi. Khi tiến có thể theo sông Lương (nay là sông Chu) xuôi dòng, nhập vào sông Mã để ra Bắc, vào
Việt sử thông giám cương mục (NXB GD, 1998) viết: "Thái sư Trịnh Kiểm cho rằng lập quốc tất phải căn cứ vào nơi hiểm trở. Sách Vạn Lại, núi đứng sững, nước uốn quanh, thực đáng gọi là nơi hình thế đẹp. Đó là do trời đất xếp đặt để làm chỗ dấy nghiệp đế vương. Trịnh Kiểm bàn sai đào hào đắp luỹ, xây dựng hành điện, mời nhà vua đến đóng tại đó" (tập II, tr.124).
Có thể nói, nếu không có hành cung Vạn Lại cùng những chính sách trải thảm đỏ đón nhân tài của Trịnh Kiểm thì những nho sinh hoặc kẻ sĩ đang thất cơ lỡ vận như Phùng Khắc Khoan, Lương Đắc Bằng (thầy học của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm)... khó mà kiếm được nơi nương náu! Nuớc
Từ Vạn Lại, một triều đình có đầy đủ văn quan, võ tướng uy nghi được thiết lập. Từ đây, nhiều sắc phong, lệnh chỉ được ban ra khắp nơi.
Các sĩ tử cũng tìm về hành điện Vạn Lại để kiếm đường tiến thân. Các kỳ thi Hội, thi Đình được mở ra tuyển chọn nhân tài cho đất nước. Chính nơi đây đã trở thành một trong ba địa điểm thi tuyển tiến sĩ cho cả nước: Thăng Long, Vạn Lại và sau này là Huế.
Trong thời gian 47 năm (1546 - 1593) hành điện được chuyển qua chuyển lại giữa Vạn Lại và Yên Trường nhiều lần. Trong thời gian đó, ở Vạn Lại đã tổ chức 7 khoá thi đã có nhiều hiền tài có công với đất nước vào những năm cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII. Đó là các tiến sĩ Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Thực, Lê Trạc Tú... Trong số 45 người đỗ tiến sĩ ở Vạn Lại có hơn 30 người trở thành Thượng thư, nhiều người được nhà vua cử đi sứ. Tại Văn Miếu, Hà Nội ngày nay có 82 bia tiến sĩ, trong đó có 7 bia ghi các tiến sĩ đỗ các khoa thi ở Vạn Lại.
Thế lực
2.Ngó suốt lượt cùng điểm danh văn chương Việt các thế kỷ trước, truyện dài là thể loại hiếm. Mà có lẽ mỗi Hoàng Lê nhất thống chí của các tác gia trong dòng họ Ngô Thì khoảng cuối thế kỷ XVIII đầu XIX ở mạn Tả Thanh Oai (Ngô Gia Văn Phái). Nhưng may mắn thay, gần đây người ta phát hiện cuốn Việt Nam khai quốc chí truyện còn có tên là Nam Triều công nghiệp diễn chí (NTCNDC), (NXB Hội Nhà Văn năm 1994) mà tác giả là Bảng Trung hầu Nguyễn Khoa Chiêm (1659-1736) người gắn bó cả cuộc đời với sự nghiệp các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Cũng mới được biết thêm, tác giả là viễn tổ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm. NTCNDC được viết trước Hoàng Lê nhất thống chí gần một thế kỷ! Đây là tác phẩm kể chuyện lịch sử đề cập đến một giai đoạn lịch sử khá đặc biệt có tên là vua Lê, chúa Trịnh mà các nhà nghiên cứu gọi là lưỡng đầu chế cùng giai đoạn có nhiều kịch tính Trịnh Nguyễn phân tranh.
Cố để không bị vướng bận bởi những trích đoạn la liệt về công trạng này khác về vị chúa tiên khởi Trịnh Kiểm của các nhà làm sử đã từng khẳng định trong chính sử mà để khách quan, xin trích ra ở đây những nhận xét thẩm định của sử gia Nguyễn Khoa Chiêm, người đã gần 80 năm chứng kiến, can dự vào cơ nghiệp các chúa Nguyễn ở Đàng Trong cũng như nhân chứng một thời gian dài của giai đoạn phân tranh Trịnh Nguyễn ấy.
Năm Canh Ngọ niên hiệu Chính trị thứ 13 (1570) ngày 18 tháng hai ở Bắc triều Thái sư thượng phụ Minh Khang Thái Vương Trịnh Kiểm mất, thọ 68 tuổi. Chúa tiên Nguyễn Hoàng, thái độ tình cảm ra sao? Sử gia Nguyễn Khoa Chiêm chép: "Khi ấy ở trong
Bài tán viết: "Minh Khang Thái vương có tài Y Doãn, Chu Công hùng dũng đảm lược mưu trí, giữ chắc đánh thắng, ứng biến vô cùng. Vạch gai góc lập quy mô, phía
3.Có vẻ như chính sử đã xiêu lòng để làm cái việc dã sử khi đâu đó có chép rằng nhà sấm ký kiêm chính khách nhà Mạc Nguyễn Bỉnh Khiêm đã khuyên chúa Nguyễn Hoàng kế sách Hoành Sơn nhất đái vạn đại dung thân để nhà Nguyễn tồn tại được hàng trăm năm? Lại nữa, khó kiếm ra bằng cớ lẫn đáng ngờ khi Trạng Trình (đang phụng sự nhà Mạc) lại bày kế sách cho chính... kẻ thù nhà Mạc, cụ thể Phùng Khắc Khoan về nói với Thái vương Trịnh Kiểm rằng thờ bụt thì được ăn oản (không làm đảo chính mà suốt đời phù vua Lê). Cũng như khi Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm rỉ tai một ông vua Mạc đại ý nhỡ khi có biến sự xấu nhất xảy ra thì đất Cao Bằng cũng dung thân được mấy đời!
Chính sử cùng lịch sử với chức năng khoa học công bằng có lẽ sẽ minh định, sẽ trả lại giá trị thực của tầm trí, tâm, tài của những bậc lương đống như Thái sư Trịnh Kiểm! Cũng như một sản phẩm tuyên truyền của kẻ thù Lê Trịnh khi ấy là quân Mạc đã rêu rao đại loại Trịnh Kiểm phải đi ăn trộm gà để nuôi mẹ nên chuốc lấy lòng thù tức của hàng xóm. Người ta đã bắt thân mẫu vị thủ lĩnh Trịnh Kiểm bỏ rọ trôi sông! Sở dĩ sản phẩm tuyên truyền tâm lý ấy dai dẳng một cách dằng dặc vì được cộng hưởng bởi kẻ thù của tập đoàn Lê Trịnh cùng với những biến thái của tâm lý ngu trung rằng chúa Trịnh hà hiếp vua Lê. Chế độ lưỡng đầu chế độc đáo (vua Lê, chúa Trịnh) sớm nhất ở Đông Nam châu Á khi ấy đã mở đường cho sự phân chia quyền lực để cân bằng như một xu thế tất yếu của các chính thể (toát yếu công trình nghiên cứu của nhiều học giả).
Chính trong những ngày gian khó đầu tiên, Trịnh Kiểm theo Nguyễn Kim chống Mạc, khó lòng ám hại được Trịnh Kiểm nhưng quân Mạc lại dùng được kế bí mật đánh thuốc độc giết hại thủ lĩnh Nguyễn Kim. Những tưởng mất Nguyễn Kim, quân Trịnh như rắn mất đầu nhưng Trịnh Kiểm lại nổi lên với vai trò xuất sắc của một thủ lĩnh kháng chiến. Biệt kích quân Mạc lại bí mật thủ tiêu thân mẫu Trịnh Kiểm bỏ rọ trôi sông Mã. Có sách chép, thi hài thân mẫu Trịnh Kiểm trôi đến đâu thì hàng đàn vẹt bay theo đến đó như đưa tiễn. Đến làng Báo thuộc Biện Thượng (quê Trịnh Kiểm) thì dừng lại. Dân làng đã bí mật chôn cất thân mẫu vị thủ lĩnh kháng Mạc. Sau này chúa tiên khởi Trịnh Kiểm đã nhớ ơn dân làng Báo cho dựng chùa thờ Phật đặt tên là chùa Báo Ân. Chùa Báo Ân được xây dựng khang trang như bây giờ. Vẹt cũng trở thành vật linh của nhà Trịnh, nhiều nơi thờ các chúa Trịnh thường có đôi vẹt chầu là vì thế.
Thế lớn trong thiên hạ lâu lại hợp, hợp rồi lại tan... Nhiệm mầu của dịch biến của tạo hóa dẫu là dằng dặc trong mắt người phàm trần nhưng thoắt cái người ta ngơ ngác không hiểu sao những vị vua anh minh như Lê Thái Tổ, Lê Thánh Tông mà trực hệ của các ngài lại là những vua quỷ vua lợn Lê Uy Mục? Triều Mạc, dẫu cho hậu thế tốn không ít giấy mực lẫn lời lẽ để xỉ vả là ngụy triều nhưng đã thay thế triều Lê như một sự tất yếu vào năm Đinh Hợi (1527). Vậy nên cũng dễ hiểu khi trong 12 vị chúa Trịnh, nhiều vị đã để lại huân nghiệp rực rỡ có những vị thế này thế khác và đã chịu sự phán xét công minh công bằng của người đời, của lịch sử!
12 đời chúa với 249 năm, độ dài của một phần tư thiên niên kỷ dẫu không ít tỳ vết, không biết có phải là may mắn không nhưng một phần tư thế kỷ ấy quốc gia Đại Việt không bị một lần kẻ thù xâm lược, không mất một tấc đất cho ngoại bang, cái kỳ tích ấy, cũng nên hậu xét cho công bằng! Dưỡng nhân loại chi công kế tổ tông chi nghiệp. Mỗi năm cứ đến ngày giỗ của Minh Khang Thái Vương 18/2 ÂL, những chi họ Trịnh đông đúc bao đời nay định cư ở khu vực châu thổ sông Hồng và quanh đô Thăng Long.
Hậu duệ chúa Trịnh Tùng ở Định Công Thịnh Liệt ở quận Hai Bà Trưng. Chúa Trịnh Căn có hậu duệ sum suê ở Mỹ Văn, Hưng Yên, ở Hoài Đức, Hà Tây. Chúa Trịnh Cương hậu duệ đông đúc ở Chương Mỹ, ở Thanh Oai. Chúa Trịnh Bồng con cháu nhiều nhánh ở Bắc Ninh, Bắc Giang vv... lại dắt nhau về phủ Trịnh, nơi phát tích của các đời chúa ở Biện Thượng, Thanh Hóa. Tôi để ý đến đôi câu đối khá hay ở góc phủ "Tổ thị hoàng, huân nghiệp do nhiên thùy Việt sử/ Tộc Trịnh đại chi điều, trường thử chuyết
Trăm họ, trong đó có họ Trịnh, đã và đang họp, đang bầu nên những làng, nên nước Việt thân thương!
