GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh: Một đời bền bỉ với nghệ thuật múa dân tộc

Năm 2014, ở tuổi 81, NSND Lê Ngọc Canh lập kỷ lục khi trở thành giáo sư đầu tiên của nghệ thuật múa Việt Nam. Đầu năm 2017, ông vinh dự là một trong số các văn nghệ sĩ được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cao quý.

Ngôi nhà riêng nằm sâu trong ngõ nhỏ đường Láng Hạ, Hà Nội của Giáo sư, Tiến sĩ, Nghệ sĩ nhân dân (GS.TS.NSND) Lê Ngọc Canh mang đến cảm giác bình yên và ấm áp lạ. Căn nhà nhỏ của vợ chồng ông thật giản dị, ngăn nắp. NSND Lê Ngọc Canh cho biết, sức khỏe ông không được như xưa nên tốc độ làm việc cũng hạn chế. Cuộc đời như bóng chim qua thềm, thoáng đấy đã gần 85 năm. Chiếm 70 trong số 85 năm ấy, ông gắn bó với nghệ thuật múa.

Lục lại ký ức, NSND Lê Ngọc Cảnh cho biết, ông tham gia cách mạng từ năm 1946. 13 tuổi, ông vào Đội thiếu sinh quân quyết tử của Thủ đô, từng tham gia chiến đấu trong 60 ngày đêm tại Liên khu 1 Hà Nội. Cậu thiếu niên của gia đình nghèo trong làng Đa Sỹ, Kiến Hưng (Hà Đông) ngày ấy không thể ngờ, nhờ quân đội mà mình “bén duyên” với nghệ thuật múa.

GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh bên một phần “gia tài” của ông trong phòng làm việc tại gia.
GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh bên một phần “gia tài” của ông trong phòng làm việc tại gia.

Không bằng lòng với trình độ còn hạn hẹp của bản thân, vào quân đội, ông vừa công tác, vừa tranh thủ học văn hóa. Liên tiếp tốt nghiệp Đại học Sư phạm chuyên ngành văn học, Đại học Ngoại ngữ chuyên tu tiếng Nga, tiếng Bulgari, nghệ sĩ múa Lê Ngọc Canh trở thành một trong số nghệ sĩ múa hiếm hoi được chọn sang Bulgari để đào tạo tiến sĩ nghệ thuật học. 

4 năm miệt mài ở xứ người, vượt qua nỗi nhớ quê hương, những chuỗi ngày nhìn trời mênh mang tuyết trắng thương vợ, thương đứa con đầu lòng vắng cha khi mới 3 ngày tuổi, năm 1973, nghệ sĩ Lê Ngọc Canh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Trở về nước, ông cứ nhớ mãi lời thầy hướng dẫn: Phát triển nghệ thuật múa phải bằng 2 chân, cả lý luận và thực tiễn, nếu không sẽ giống như người bị cà thọt, khó đi được xa…

Ghi nhớ lời thầy, về nước, ông vừa tham gia biểu diễn, vừa tranh thủ nghiên cứu, sáng tác. NSND Lê Ngọc Canh cho biết, con đường ông lựa chọn là biểu diễn – sáng tác – biên đạo – nghiên cứu không dễ đi. Nghệ sĩ múa vốn thiệt thòi, khoảng thời gian học thì dài, khoảng thời gian đứng trên sân khấu thì ngắn, khó làm giàu. Nghiên cứu lý luận phê bình nghệ thuật múa lại càng không phải lĩnh vực giúp người theo đuổi nó phát triển kinh tế. Nhưng, ông may mắn có đồng lương ổn định và người vợ tần tảo chăm lo gia đình nên tập trung công tác, có điều kiện theo đuổi đam mê.

NSND chia sẻ rằng, ông đi nhiều, đi vì đam mê, vì yêu thích nên không cảm thấy mệt mỏi mà còn vui, thấy mình “được” rất nhiều. Càng đi, ông càng thấy kho tàng nghệ thuật múa dân gian, dân tộc của đất nước mình phong phú và càng thấy kết quả lao động của mình nhỏ bé. Chưa kể, rất nhiều cái “được” khác, là tình cảm mộc mạc, chân thành, là nhiệt huyết, đam mê của các nghệ nhân múa khắp các vùng miền Tổ quốc. Rất nhiều nghệ nhân phải tất tả lo toan công việc, sớm hôm ngoài đồng. Những buổi trao đổi có khi phải diễn ra vào tận tối khuya. Đổi lại, chủ và khách đều vui như tìm được người tri âm tri kỷ.

Những kiến thức thu nạp được, ngoài việc ghi chép làm tư liệu để dành, nghệ sĩ Lê Ngọc Canh luôn nỗ lực chuyển hóa vào tác phẩm. Trong “gia tài” của ông hiện nay có đến 174 tác phẩm múa các thể loại đã được dàn dựng, công diễn. Nhiều tác phẩm mang lại giải thưởng cao cho diễn viên, biên đạo trong nhiều liên hoan, hội diễn chuyên nghiệp trong nước, quốc tế. 

Với 20 cuốn sách in riêng và 20 đầu sách in chung đã được xuất bản, có lẽ, đến thời điểm này, ông vẫn là nghệ sĩ múa Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu về nghệ thuật múa nhất. Trong đó, có không ít công trình đã, đang được giảng dạy trong các trường đào tạo chuyên nghiệp. Một số công trình đã được ghi nhận bằng Giải thưởng Nhà nước. 

Năm 2016, NSND Lê Ngọc Canh tiếp tục được Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam chọn nhiều tác phẩm, công trình nghiên cứu lý luận múa để đề nghị xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. 

3 cuốn sách “Đại cương nghệ thuật múa”, “Nghệ thuật múa chèo” và “Nghệ thuật múa tộc người Mạ” đều vinh dự đạt giải A của Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam, được 100% hội đồng xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cấp cơ sở, hội đồng chuyên ngành Nhà nước đồng ý và đạt 96,24% tỷ lệ phiếu bầu tại hội đồng cấp Nhà nước. 

Các công trình còn được đánh giá cao bởi đây là những “viên gạch” đầu tiên “góp phần hình thành cơ sở lí luận, văn hóa, khoa học và cơ sở thực tiễn chuyên ngành nghệ thuật múa ở Việt Nam”.

Chia sẻ về những thành quả của một đời cống hiến, đặc biệt là Giải thưởng Hồ Chí Minh cao quý, GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh khiêm nhường tự nhận, ông chỉ có khoảng 40% đóng góp trong các thành tựu được ghi nhận. 60% còn lại là công sức của người vợ tảo tần và sự hỗ trợ hết lòng của đồng nghiệp, đặc biệt là các nghệ nhân vẫn đang lưu giữ nghệ thuật múa dân gian, dân tộc trên cả nước. 

Giải thưởng Hồ Chí Minh là vinh dự cho bản thân nghệ sĩ, gia đình nhưng cũng là vinh dự, thành quả chung cho nghệ thuật múa, đặc biệt là lĩnh vực phê bình lý luận nghệ thuật múa. 

Vị Giáo sư già trăn trở, đến thời điểm này, ông vẫn chưa tìm được bạn trẻ nào tâm huyết, kế cận, chịu dấn thân, tiếp nối ông trên con đường mà ông đã dành trọn đời theo đuổi -  nghiên cứu, lý luận, phê bình nghệ thuật múa.

GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh bên một phần “gia tài” của ông trong phòng làm việc tại gia.
Ngọc Nguyễn

Các tin khác

Di tích quốc gia tháp đôi Liễu Cốc hơn 1.000 năm tuổi chậm được trùng tu, bảo tồn, vì sao ?

Di tích quốc gia tháp đôi Liễu Cốc hơn 1.000 năm tuổi chậm được trùng tu, bảo tồn, vì sao ?

Là công trình đặc trưng của văn hóa Chăm Pa có nhiều giá trị khoa học, lịch sử, kiến trúc, di tích tháp đôi Liễu Cốc (ở làng Liễu Cốc Thượng, phường Kim Trà, TP Huế) hơn 1.000 năm tuổi đã được các cơ quan chức năng tổ chức khai quật khảo cổ học 2 đợt. Tuy nhiên đến nay, di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia này đang trong tình trạng xuống cấp, chưa được tu bổ, bảo tồn để phát huy giá trị di tích.

Bài thơ đặc biệt của PGS, Viện sĩ Tôn Thất Bách năm 1969

Bài thơ đặc biệt của PGS, Viện sĩ Tôn Thất Bách năm 1969

Cách đây hơn nửa thế kỷ, giữa những ngày đánh Mỹ sôi sục, một bài thơ đặc biệt đã ra đời trong lửa đạn tại Khu 4 năm 1969. Tác giả của những dòng thơ ấy không ai khác chính là bác sĩ trẻ 23 tuổi, sau này trở thành Phó giáo sư, Viện sĩ Tôn Thất Bách lừng danh.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Ký ức thời hoa lửa

Ký ức thời hoa lửa

Tháng tư về, như bao người lính năm xưa, Thiếu tướng Nguyễn Văn Phê, nguyên Chỉ huy trưởng Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Bình Dương (cũ) lại bồi hồi nhớ những năm tháng xông pha trận mạc, về từng trận đánh làm nức lòng quân dân miền Đông Nam bộ, cho đến khoảnh khắc chứng kiến Sài Gòn giải phóng. Ở tuổi 89, trong lòng của vị tướng già vẫn còn nguyên hương vị của ngày đại thắng mùa xuân, thống nhất đất nước.

Chuyện về điệp báo A10 bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy

Chuyện về điệp báo A10 bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy

Khi “Non sông liền một dải”, trở về với cuộc sống đời thường, những điệp báo viên A10 lại tiếp tục chung tay kiến thiết, xây dựng đất nước bằng tất cả tâm huyết của mình, trong số đó có bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy – Cụm phó Cụm Điệp báo A10.

Kỳ tích Báo Quân giải phóng: Những trang sử viết bằng máu & lửa chiến trường

Kỳ tích Báo Quân giải phóng: Những trang sử viết bằng máu & lửa chiến trường

Giữa làn mưa bom bão đạn của chiến trường miền Nam khốc liệt, có một đội quân không chỉ cầm súng mà còn cầm bút, tạo nên những trang sử bằng mực in và cả máu xương. Đó là những cán bộ, phóng viên Báo Quân giải phóng (mật danh A4, Báo chỉ tồn tại trong 12 năm: 1963-1975) - những người đã viết nên kỳ tích với 338 số báo, trở thành vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, góp phần làm nên đại thắng mùa Xuân năm 1975.

Thắm mãi ngày đất nước dậy cờ hoa

Thắm mãi ngày đất nước dậy cờ hoa

Đã 51 năm trôi qua, mỗi khi nhớ đến ngày 30/4/1975, biết bao người con đất Việt không khỏi nghẹn ngào xúc động, họ là những nhân chứng trong ngày vui bất tận của dân tộc, ngày hội non sông thu về một mối, Bắc – Nam một nhà. Ngày hội già trẻ, gái, trai từ Nam chí Bắc ngập trong rừng cờ, rừng hoa. Mỗi gương mặt sáng rỡ lên trong trời đất lộng gió hòa bình.

Trà Sư: Đi chậm lại giữa một hệ sinh thái

Trà Sư: Đi chậm lại giữa một hệ sinh thái

Có những điểm đến gây ấn tượng bằng sự náo nhiệt. Trà Sư thì làm điều ngược lại. Khu rừng ngập nước này của An Giang không vội vàng chinh phục du khách bằng những cú “wow” phô trương, mà bằng một trải nghiệm lặng, sâu và kéo người ta ra khỏi nhịp sống quá nhanh.

Tìm giải pháp để văn hoá truyền thống tạo ra giá trị, nuôi được cộng đồng

Tìm giải pháp để văn hoá truyền thống tạo ra giá trị, nuôi được cộng đồng

Cùng với chuyển biến tư duy từ bảo tồn văn hoá đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát triển, nhiều địa phương đã từng bước khai thác giá trị văn hóa để tạo sinh kế, nâng cao đời sống cho người dân. Tuy nhiên, để văn hoá thực sự “sống” trong cộng đồng, tạo ra giá trị, nuôi sống cộng đồng thì vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức.

Từ bến sông xưa vọng lại đến công viên tưởng niệm phà Gianh

Từ bến sông xưa vọng lại đến công viên tưởng niệm phà Gianh

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, nhiều thanh niên, sinh viên tạm biệt mái trường, quê hương, gia đình để lên đường. Bến phà Gianh, Quảng Bình (cũ) là nơi họ đến cùng với nhân dân địa phương để bảo vệ tuyến đường huyết mạch vào Nam. Và nhiều người mãi mãi tuổi 20 ở lại phà Gianh.

Hát nhép, sử dụng AI để giả mạo nghệ sĩ bị xử lý như thế nào?

Hát nhép, sử dụng AI để giả mạo nghệ sĩ bị xử lý như thế nào?

Cấm hát nhép được triển khai tại tất cả các địa phương trên cả nước, không phải chỉ riêng ở TP Hồ Chí Minh. Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đã có công văn đề nghị các địa phương chấn chỉnh tình trạng biểu diễn, tổ chức biểu diễn không trung thực, trong đó tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bao gồm cả hát nhép.

Góp phần làm sáng tỏ một danh nhân Hà Nội đầu thế kỷ XX

Góp phần làm sáng tỏ một danh nhân Hà Nội đầu thế kỷ XX

Cuốn sách “Chí sĩ Nguyễn Khắc Cần trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX” của tác giả Thiếu tá Nguyễn Mạnh Tấn - một cán bộ đang công tác tại Công an TP Hà Nội - là một công trình có giá trị, thể hiện tinh thần trách nhiệm khoa học, sự tâm huyết với lịch sử và truyền thống dân tộc.

“Chạm” vào bình minh trên biển mây Samten Hills Dalat

“Chạm” vào bình minh trên biển mây Samten Hills Dalat

Nằm yên bình giữa miền đồi núi trập trùng của vùng Đơn Dương, Samten Hills Dalat (Lâm Đồng), không chỉ là một điểm đến mà còn là hành trình trở về với sự tĩnh tại trong mỗi con người. Ở nơi ấy, khi đêm vừa kịp khép lại, bình minh bắt đầu hé mở, thiên nhiên dường như cất lên một bản giao hưởng dịu dàng sâu lắng, nơi mây, nắng và gió quyện hòa trong từng khoảnh khắc.

Đón đọc Văn nghệ Công an số 805

Đón đọc Văn nghệ Công an số 805

Văn nghệ Công an số 805 Phát hành thứ Năm, ngày 2/4/2026. Văn nghệ Công an số 805 với nhiều bài viết hấp dẫn, dày 24 trang, khổ 30x40cm, giá bán lẻ 8.000 đồng/ tờ.

Dấu ấn kinh tế tư nhân trong diện mạo văn hóa thế hệ mới của Việt Nam

Dấu ấn kinh tế tư nhân trong diện mạo văn hóa thế hệ mới của Việt Nam

Một đời sống mới của du lịch văn hoá đã sẵn sàng từ khi Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ban hành. Mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và thế giới đã và đang có sự tham gia đặc biệt tích cực của một lực lượng sáng tạo nòng cốt, đó là kinh tế tư nhân.