Giải pháp nào làm giảm gánh nặng bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam

Tử vong do bệnh không lây nhiễm gia tăng 

Theo Bộ Y tế, gánh nặng bệnh không lây nhiễm ở Việt Nam đang hiện hữu rất rõ trong từng gia đình, từng cộng đồng và trong chính áp lực vận hành của hệ thống y tế.

ThS Trương Lê Vân Ngọc, Trưởng Phòng Nghiệp vụ, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, những bệnh không lây nhiễm như đột quỵ, tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận, phổi mô kẽ... là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu.

Trong đó, trên thế giới, đột quỵ là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai và là nguyên nhân đứng thứ 3 gây tử vong và tàn tật cộng lại. Theo Tổ chức Y tế thế giới, năm 2021, các bệnh không lây nhiễm chiếm hơn 75% số ca tử vong toàn cầu, cứ mỗi 3 giây có một ca mắc đột quỵ mới, đây không còn là bệnh của người già khi có tới 16% xảy ra với những người dưới 50 tuổi. 

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc đột quỵ rất cao - 1.541 ca/100.000 dân. Những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ là hút thuốc lá, chế độ ăn uống không hợp lý, sử dụng đồ uống có cồn, ít hoạt động thể lực, ô nhiễm không khí, béo phì, tăng choloesterol, tiểu đường, rối loạn chức năng thận. Tuy nhiên, nhiều người khi bị đột quỵ mới biết mình bị tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu...

Bên cạnh đó, bệnh tim mạch, thận, chuyển hóa đang là gánh nặng lớn cho toàn bộ hệ thống y tế. Theo ThS Trương Lê Vân Ngọc, tỷ lệ bệnh nhân chưa được phát hiện các bệnh không lây nhiễm này còn cao như: 37,8% người đái tháo đường chưa phát hiện bệnh; 95% người bệnh thận mạn giai đoạn 3 chưa phát hiện bệnh; đối với suy tim là 20-26%.

Về điều trị, ThS Ngọc cho biết, tỷ lệ bệnh nhân chưa đạt mục tiêu điều trị cao, chi phí điều trị biến chứng lớn. Trong đó, 70% bệnh nhân đái tháo đường vẫn chưa kiểm soát đường huyết đạt mục tiêu điều trị; 70% chi phí điều trị đái tháo đường đến từ điều trị biến chứng (chủ yếu là biến chứng tim mạch và thận)

Với bệnh thận mạn, chi phí điều trị thay thế thận gấp 4 lần chi phí điều trị bệnh thận mạn giai đoạn sớm. Hay bệnh suy tim, chỉ khoảng 20% bệnh nhân được điều trị đầy đủ cả 4 nhóm thuốc nền tảng theo khuyến cáo. 

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn, bệnh không lây nhiễm đang là một trong những thách thức y tế lớn nhất của thời đại. Đó không chỉ là câu chuyện của bệnh viện, của chuyên khoa, hay của từng phác đồ điều trị. Đó là thách thức đối với sức khỏe cộng đồng, năng suất lao động, chất lượng dân số và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

Tại Việt Nam, các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số tử vong; hơn 1/4 người trưởng thành từ 18 đến 69 tuổi có tăng huyết áp; số người mắc đái tháo đường đã lên đến gần 5 triệu người, tương đương hơn 7% dân số trưởng thành. 

"Đằng sau những con số ấy là nguy cơ đột quỵ, suy tim, suy thận, tai biến mạch máu, tàn phế và tử vong sớm, nhiều trường hợp hoàn toàn có thể phòng ngừa, phát hiện sớm, quản lý tốt và điều trị hiệu quả hơn. Vì vậy, chúng ta không thể chỉ chờ người bệnh đến bệnh viện để điều trị. Hệ thống y tế phải tiến lên một bước, từ điều trị muộn sang phát hiện sớm; từ xử trí từng đợt bệnh sang quản lý liên tục; từ chăm sóc tại bệnh viện sang kết nối với y tế cơ sở, cộng đồng và từng người dân", Thứ trưởng Trần Văn Thuấn nêu.

Các giải pháp bền vững 

Theo Thứ trưởng Trần Văn Thuấn, trong tinh thần Nghị quyết số 72 của Bộ Chính trị, quản lý bệnh không lây nhiễm phải trở thành một cấu phần trọng yếu của chăm sóc sức khỏe ban đầu, của y tế cơ sở, của hồ sơ sức khỏe điện tử và của quản trị hệ thống y tế bằng dữ liệu.

Đặc biệt, đối với đột quỵ, mỗi phút chậm trễ có thể lấy đi cơ hội sống, cơ hội phục hồi và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Tỷ lệ người bệnh được tiếp cận cơ sở y tế trong “thời gian vàng” còn hạn chế; việc vận chuyển bằng hệ thống cấp cứu chuyên nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu. Điều đó cho thấy, quản lý bệnh không lây nhiễm không chỉ nằm ở điều trị chuyên sâu, mà còn phải bắt đầu từ nhận diện nguy cơ, truyền thông cộng đồng, cấp cứu ngoại viện, mạng lưới chuyển cấp và năng lực xử trí chuẩn hóa tại từng cơ sở y tế.

Trước gánh nặng của bệnh không lây nhiễm lên từng gia đình, cộng đồng và hệ thống y tế, an sinh xã hội, Bộ Y tế đã có nhiều giải pháp và kế hoạch triển khai như xây dựng Đề án phòng, chống đột quỵ cấp quốc gia; Đề án Cấp cứu ngoại viện; Ký biên bản ghi nhớ hợp tác “Tăng cường quản lý bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam” giữa cục Quản lý Khám, chữa bệnh và Công ty TNHH Boehringer Ingelheim Việt Nam.

Đây là dự án nằm trong chiến lược quốc gia về hợp tác công tư trong nâng cao năng lực hệ thống y tế về quản lý bệnh không lây nhiễm đã thực hiện hiệu quả từ năm 2023 -2025 và đến nay tiếp tục chương trình hợp tác giai đoạn 2026-2028 với mục tiêu chung tay giảm gánh nặng bệnh tật trong cộng đồng và góp phần nâng cao chất lượng sống cho người dân Việt Nam.

Từ tháng 1/2025 đến nay, hơn 240.000 bệnh nhân tại Việt Nam đang sống chung với các bệnh tim mạch-thận-chuyển hóa, đột quỵ và bệnh phổi mô kẽ đã được điều trị bằng các giải pháp tiên tiến do Boehringer Ingelheim phát triển. 

Theo TS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, chương trình hợp tác lần này tập trung vào 4 mục tiêu: Xây dựng, cập nhật, chuẩn hóa các hướng dẫn quốc gia, bao gồm hướng dẫn chẩn đoán và điều trị, quy trình lâm sàng và tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ lâm sàng nhằm tối ưu hóa việc điều trị bệnh tim mạch - rối loạn chuyển hoá, bệnh đột quỵ và bệnh phổi mô kẽ.

Nâng cao năng lực cho khoảng 2.000 bác sĩ trong chẩn đoán, điều trị và quản lý tim mạch - rối loạn chuyển hoá, bệnh đột quỵ và bệnh phổi mô kẽ; củng cố mạng lưới điều trị bệnh đột quỵ; nâng cao nhận thức cộng đồng để phát hiện sớm và xử trí kịp thời các bệnh không lây nhiễm thông qua việc nâng cấp trang thông tin điện tử để bảo đảm chỉ dẫn người dân tiếp cận cơ sở khám bệnh, chữa bệnh điều trị đột quỵ gần nhất và tổ chức các hoạt động truyền thông, như tư vấn trực tuyến, tọa đàm về đột quỵ.

"Đặc biệt đối với bệnh đột quỵ đã được đưa vào ưu tiên trong Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026 – 2035. Hiện nay Bộ Y tế đang xây dựng Đề án Cấp cứu ngoại viện giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu phát hiện sớm đột quỵ và các tình huống khẩn cấp khác, với trọng tâm là rút ngắn “thời gian vàng” tiếp cận bệnh nhân, chuẩn hóa hệ thống xe cứu thương, mở rộng đào tạo sơ cứu cho cộng đồng và ứng dụng AI trong điều phối", TS Nguyễn Trọng Khoa nói.

Theo Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Đề án sẽ được triển khai thí điểm ở 6 tỉnh, thành phố và dự kiến mở rộng thí điểm tại các địa phương khác. Đây là đề án trọng điểm của ngành Y tế, đặt mục tiêu xây dựng hệ thống cấp cứu hiện đại, chuyên nghiệp và liên thông toàn quốc, nhằm giảm 40% tỷ lệ tử vong và biến chứng do đột quỵ, tai nạn và các tình huống khẩn cấp, rất cần sự chung tay của nhiều bộ, ban, ngành và hợp tác công tư trong quá trình triển khai.

Thứ trưởng Trần Văn Thuấn cho rằng, với các giải pháp trong thời gian qua, đặc biệt chương trình hợp tác “Tăng cường quản lý bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam" giai đoạn 2026-2028 của Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, sẽ giải quyết được những gánh nặng bệnh tật của bệnh không lây nhiễm cho người dân, nâng cao chất lượng điều trị và giúp người dân sống khỏe hơn, lâu hơn, có chất lượng hơn.