Theo thống kê của Bộ NN&PTNT, giai đoạn 2004-2020, tốc độ tăng trưởng GDP nông nghiệp ÐBSCL là 4,6%, cao hơn mức bình quân chung cả nước (3,76%). ÐBSCL đứng đầu cả nước về sản lượng gạo, thủy sản và trái cây.
Trong 9 tháng năm 2021, nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 2,74%, đóng góp 23,53% GDP quốc gia, trong đó có sự đóng góp rất lớn của vùng châu thổ này. Nhưng vì sao NN vùng ÐBSCL vẫn phát triển bấp bênh, còn tình trạng “được mùa, mất giá” dù luôn là trụ đỡ cho nền kinh tế nhiều năm qua? Nhiều ý kiến cho rằng, sự bấp bênh là do thiếu kết nối trong các chuỗi ngành hàng nông sản, nặng tư duy kinh tế địa phương…
Ông Lê Minh Hoan, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT cho biết vừa có chuyến đi ÐBSCL làm việc với các doanh nghiệp (DN) 2 chuỗi ngành hàng tôm và cá tra. “Nhiều ý kiến cho rằng, việc đứt gãy chuỗi cung ứng, chế biến vừa qua là do tác động của đại dịch COVID-19, nhưng theo tôi, đó không phải là tác nhân chính. Bởi không có đại dịch thì chuyện “được mùa, mất giá” đã diễn ra nhiều năm qua tại ÐBSCL.
Trong lĩnh vực NN, nếu thống kê diện tích trồng cây ăn trái, nuôi thủy sản, trồng lúa trên từng tỉnh bao nhiêu thì đó không phải là giá trị kinh tế. Khi nào cá còn dưới ao, lúa còn trên đồng, trái còn trên cây thì nó là sản lượng chứ không phải kinh tế.
Tư duy chung hiện nay vẫn là tư duy sản lượng, cố gắng tạo ra nhiều hơn sản lượng nhưng giá trị gia tăng không cao hơn. Chuỗi giá trị cuối cùng của nông sản không phụ thuộc vào sản lượng làm ra, mà sản lượng làm ra đó đến được thị trường bao nhiêu. Muốn đến được thị trường thì phải thông qua hệ thống thương lái, DN thu mua, chế biến”, ông Lê Minh Hoan nói.
Cũng theo ông Lê Minh Hoan, chuỗi ngành hàng cá tra ở ĐBSCL như một ma trận chạy chi chít từ đồng ruộng, ao nuôi đến nhà máy, từ nhà máy đến các thị trường trong và ngoài nước. Nếu nhìn chuỗi ngành hàng trên phạm vi địa phương sẽ rất khó phát triển, nên cần ghép 13 mảnh ghép (13 địa phương) với nhau để “kiến tạo không gian phát triển”.
NN vùng ĐBSCL cần có cái nhìn mới hơn. Ông Lê Minh Hoan cũng nhắc đến khái niệm “VUCA” (Biến động - Không chắc chắn - Phức tạp - Mơ hồ) trong môi trường thế giới đầy biến động, nhất là trong đại dịch COVID-19 thể hiện rõ hơn. Việc vừa sản xuất, vừa chống đỡ với đại dịch đã làm tổn hao nhiều nguồn lực, yếu đi nhiều chuỗi giá trị kinh tế. Vì vậy phải tư duy lại để tham gia chuỗi nông nghiệp toàn cầu.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, câu chuyện liên kết vùng ÐBSCL đã đặt ra nhiều năm và đã được cụ thể hóa bằng Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ. Nhưng câu chuyện tăng trưởng riêng lẻ của từng địa phương trong vùng vẫn chưa thể giải quyết căn cơ.
“Thay đổi tư duy để kiến tạo không gian phát triển. Xây dựng không gian phát triển phải dựa trên tam giác gắn kết giữa Nhà nước, thị trường và xã hội để tạo động lực mạnh cho NN phát triển hậu COVID-19”, ông Lê Minh Hoan cho biết.
Theo TS Trần Hữu Hiệp (Chuyên gia kinh tế ÐBSCL), trong khó khăn trăm bề của đại dịch COVID-19, nhất là đợt dịch lần thứ 4 bùng phát trên diện rộng, một lần nữa, vai trò của tam nông lại nổi lên trở thành “trụ đỡ” cho nền kinh tế.
Kỳ vọng đặt ra hậu COVID-19 sẽ có những bước chuyển mới, tư duy mới trong phát triển NN và tam nông vẫn đang rất cần thêm lực đẩy chính sách. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP… mở ra nhiều cánh cửa mới cho nông sản Việt, nhưng cũng tạo ra nhiều thách thức.
Hệ quả tích cực hay tiêu cực của nó phụ thuộc vào việc tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức của ngành NN trong thời gian tới. Biến đổi khí hậu, nước biển dâng, môi trường thay đổi và các vấn đề của đại dịch… đang đặt nền nông nghiệp Việt Nam trước bước chuyển lịch sử không dễ dàng.
Thực tế đang tiềm ẩn các “xung đột lợi ích địa phương” nếu các tỉnh, thành trong vùng tiếp tục lựa chọn con đường phát triển theo “ranh giới hành chính” của mình. Các ngành công nghiệp, năng lượng, thương mại, dịch vụ đang có xu hướng phát triển vượt lên, xung đột lợi ích với các ngành Nông nghiệp, thủy sản về sử dụng đất đai, đe dọa ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái… nếu thiếu điều hòa, phối hợp sẽ trở thành các điểm nghẽn phát triển.
Ở góc nhìn nhà quản lý, ông Lê Minh Hoan cho rằng, “4 nhà” phải cùng kiến tạo không gian phát triển cho từng ngành hàng, tạo ra những mô hình và mô hình này sẽ tạo ra chính sách phát triển. “Tới đây, Bộ NN&PTNT sẽ đẩy mạnh kêu gọi hợp tác công - tư trong phát triển NN, đặc biệt là nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi và xây dựng các mô hình NN. Không thể để nhà này chờ nhà kia mà sẽ chủ động liên kết, tương tác với nhau”, ông Lê Minh Hoan khẳng định.
Các doanh nghiệp cam kết thu mua lúa đúng giá cho nông dân 
