Dấu chân ngựa phát sáng trong khu vườn âm nhạc Việt

Ngựa có vị trí tâm linh nên không thể thiếu trong đời sống âm nhạc cúng tế, nghi lễ cung đình, trống trận và vinh quy bái tổ.  “Chồng tôi cưỡi ngựa vinh quy/ Hai bên có lính hầu đi dẹp đàng/ Tôi ra đón tận gốc bang/ Chồng tôi xuống ngựa cả làng ra xem.”

Vật đeo ở cổ gia súc gọi là mõ trâu, chuông bò nhưng cái đeo cho ngựa lại gọi là nhạc ngựa. Nhạc ngựa vang lên theo bước chân thư thả của nước kiệu và thôi thúc trong phi nước đại. Với người vùng cao thì tiếng nhạc ngựa hay lục lạc đã đi vào hồn cốt, vì thế nhạc Tây Bắc chỉ cần có tiếng lục lạc là người nghe đã cảm thấy đèo cao mây luồn thăm thẳm. Nhạc phẩm “Hà Giang quê tôi” có câu “Tiếng nhạc ngựa đi theo nguồn hàng”.

Trong diễn tấu âm nhạc thì có nhiều nền âm nhạc đã đưa tiếng vó ngựa vào tiết tấu cổ trận (trống trận), nghe rõ tiếng đi nước kiệu và nước đại. Có một số nhạc cụ biểu lộ tiếng ngựa hý như thật có mã đầu cầm, loại vĩ cầm tạo hình đầu ngựa của người du mục Mông Cổ. Nói đến đây lại nhớ trên cây đàn cũng có ngựa đấy. Các nhạc cụ họ dây như bầu, nguyệt, tứ đều có ngựa đàn. Ngựa là bộ phận nhỏ truyền rung động từ dây vào mặt đàn để cộng hưởng. Hãy tưởng tượng đàn sẽ kêu thế nào nếu không có ngựa.  

Thời những năm 1980, nhạc sĩ Võ Quang Dũng, phó đoàn ca múa Đắc Lắc thường ra Hà Nội biểu diễn những tiết mục có thể gọi là “xiếc guitar” khiến dân Hà thành kinh ngạc bởi trước đó người ta thường chỉ thưởng thức những kiệt tác guitar chuẩn mực khuôn mẫu. Quang Dũng có thể vừa chơi vừa chuyển đàn ra sau lưng, lên gáy, gẩy đàn bằng một tay… mà các ngón đàn vẫn rất ngọt, âm thanh vẫn réo rắt, ma mị. Đôi khi anh dùng tiếng đàn mô tả lại tiếng chim rừng, suối chảy và đặc biệt nhận được nhiều tràng pháo tay là tạo tiếng ngựa hý.

Gắn bó với ngựa rất sớm là Công an biên phòng từ thập niên 1950. Hình ảnh nhận diện quen thuộc là chiến sĩ đội mũ biên phòng tuần tra trên lưng ngựa. Bây giờ, đường lên Mã Pì Lèng quá đẹp, dễ dàng cho mọi ôtô, xe máy, ngày xưa chỉ là con đường một người đi. Chỉ có ngựa mới xuyên núi cắt rừng lên cổng trời mà tuần tra được.

Nhạc sĩ Dân Huyền đã viết lời mới trên điệu Lý ngựa ô: Chiến sĩ biên phòng với ngựa ô/ Cùng nhau gắn bó gian khó quản chi/ Khe sâu dốc ngược cùng một niềm tin mắt tinh sức dẻo/ Xuyên trong rừng vắng suối xa ta chẳng nề hà (ư ư)/ Lòng ta vẫn vui trên đường, vui trên đường/ Trên con đường tuần tra/ Lòng ta vẫn vui trên đường, vui trên đường/ Trên con đường tuần tra”.

Trong âm nhạc Việt, ngựa không phải lúc nào cũng là thần mã, chiến mã hý vang sa trường mà còn là hình ảnh ngựa trong kỷ niệm khoắc khoải buồn. Những chiếc xe thổ mộ (có thể do đọc trại từ thảo mã), một loại xe độc mã chở cỏ vẫn cô đơn trong những ca từ của Trịnh Công Sơn. 

“Người nhìn mãi theo từng chuyến xe ngựa qua rồi/… Ngựa xa rồi, ngựa xa rồi, trên ngày tháng vơi” (Phúc âm buồn). "Hay mình đã lạc loài, vó ngựa trên đời, hay dấu chim bay" (Xa dấu mặt trời). “Một ngày như mọi ngày/ xe ngựa về ngủ say (Một ngày như mọi ngày). “Một ngày đầu thu nghe chân ngựa về chốn xa”. (Một cõi đi về). "Đời tôi vẽ tên mục đồng, rồi vẽ thêm con ngựa hồng, từ đó lên đường phiêu linh" (Chỉ có ta trong đời). "Ngựa buông vó, người đi chùn chân đã bao lần" (Dấu chân địa đàng). “Nhớ ngựa thồ ngoại ô xa vắng” (Em còn nhớ hay em đã quên), “Ngựa hý vang rừng xa” (Đóa hoa vô thường), “Ngựa hồng đã mỏi gót chết trên đồi quê hương….” (Xin mặt trời ngủ yên). “Gió núi bay qua lao xao bụi bờ, lao xao bờm ngựa (Giọt lệ thiên thu), “Trong kinh đô tiêu điều dấu ngựa hồng” (Có những con đường), “Bên đường xe ngựa ngược xuôi (Hát rơi lệ ru), “Bống về nơi nào, vó ngựa tình sâu” (Thuở Bống là người).

Có thể nói Trịnh Công Sơn có cả một tàu ngựa trong khu vườn âm nhạc của mình.

“Hòn Vọng phu” của Lê Thương nói lên nỗi buồn chia ly thời loạn. “Đoàn ngựa xe cuối cùng… Ngựa phi ngoài xa hí vang trời… Đường chiều mịt mù cát bay tỏa buớc ngựa phi… Dưới tà uy đếm nhịp đi vó ngựa phi”.

“Ngựa phi đường xa” của nhạc sĩ Lê Yên là tác phẩm viết rất sớm sử dụng hình ảnh ngựa là trung tâm. “Ngựa phi đường xa” của nhạc sĩ Lê Yên qua thử thách thời gian hơn 80 năm là ca khúc sôi nổi mạnh mẽ, giàu nhạc cảm nhất về ngựa. Lời ca dày đặc các câu chữ mô tả ngựa. 27 câu thì có 8 chữ ngựa. Các từ mô tả hình dáng chuyển động, các động tác kỵ sĩ thì xuất hiện ở tất cả các câu. 6 chữ phi, 1 chữ vó, 1 chữ lao, 2 chữ cương.

“Ngựa phi, ngựa phi đường xa… Ngựa phi, ngựa phi vượt lên… Đồi trập trùng, sườn đồi vó ngựa ngập ngừng…

Giật cương ta cho ngựa ta phi… Ta cho ngựa ta lao…

Giật cương ngựa phi thật mau…”

Một bài hát về tình yêu đôi lứa được dẫn dắt bằng nhân vật ngựa ô, trở nên lãng mạn như không gian đồng hiện. Dường như có hình ảnh tuấn mã của những đoàn quân mở nước nhiều thế kỷ trước. Đó là “Ngẫu hứng ngựa ô” của Trần Tiến.

“Đêm phương Nam nằm nghe đường xa vó ngựa/ Nghe một thuở hồng hoang ngựa qua bến sông”.

Ngựa ô vốn mang vẻ đẹp bi tráng như ngựa Ô Truy của Hạng Vũ. Khi Hạng Vũ chết, ngựa Ô truy đã nhảy xuống sông chết theo chủ. Nhưng trong nhạc Trần Tiến, ngựa ô như một tri kỷ song hành cùng nụ hôn. “Dưới bóng cây ngô đồng có con ngựa dừng chân/ Có hai người... hôn nhau” .

Âm nhạc cách mạng thường kiến tạo một bức tranh chung. Trong đó, hình ảnh ngựa sẽ được điểm xuyết tạo tọa độ văn hóa, đặc biệt là dấu ấn vùng cao. Trong một bài có thể chỉ dùng một chữ ngựa cũng đánh thức được ký ức núi. Bài “Gặp nhau trong rừng mơ”, trái tim cô gái đã hồi hộp đến mức lặp lại nhiều lần “Trong ngực em (ái là) như có tiếng ngựa phi”.

Bài “Trước ngày hội bắn” là câu chuyện đôi trai gái đeo súng trên đỉnh núi. Nâng đỡ tình yêu của họ là lưng hai chú  ngựa vàng được nhắc đến nhiều lần. “Vì sao ơi hỡi cô nàng? Vì anh đã có ngựa vàng của anh… Còn kia hai chú ngựa vàng/ Là anh mang đến đón nàng cùng đi… Ới cô nàng mà anh yêu mến/ Sóng ngựa vàng cùng anh xuống núi”.

Một bài hát cực ngắn của nhạc sĩ Việt Anh sáng tác khoảng trên 50 năm rồi nhưng vẫn được trẻ em yêu thích. “Bé” Xuân Mai đã nổi tiếng cùng bài này. Bài hát sự tưởng tượng cưỡi ngựa của em bé với lời ca thật dễ thương.

“Thú quá này vui ghê!/ Bé cưỡi ngựa bằng que tre/ Quất mấy roi nó cũng phi/ Quanh vòng quanh ngựa phi vòng quanh/ Nhanh thật nhanh ngựa phi thật nhanh/ Băng qua những cánh đồng/ Và băng qua những xóm làng.”

Nhạc sĩ Thế Hiển có một bài dễ thương như bài “Nhong nhong nhong”: Nhong nhong nhong Cha làm con ngựa/ để cho con vui thỏa tiếng cười/ Nhong nhong nhong ngựa cha mệt quá/ con không biết con nói ngựa phi/ Nhong nhong nhong ngựa phi tận cùng/ Hai cha con cùng ngã lăn đùng”.

Khó có hạnh phúc nào lớn hơn ông bố được làm con ngựa cho con mình cưỡi. Lại nhớ có câu đối của đại văn hào Lỗ Tấn: “Ngước mắt coi khinh nghìn lực sĩ/ Cúi đầu làm ngựa chú nhi đồng”.

Từ dấu chân Bạch Mã dựng thành Thăng Long đến vó ngựa vang trong khúc hát tình ca, từ chiến mã sa trường, kháng chiến đến con ngựa que tre tuổi thơ, ngựa đã đi vào tâm thức âm nhạc Việt. Ngựa không chỉ là phương tiện mà là nhịp chuyển động của thời gian, là tiếng hý vui buồn của ký ức, là sải chân nối giữa đời thường và tâm linh. Ngựa đi vào âm nhạc, và âm nhạc đã giữ lại từng dấu chân phát sáng.