Nhiều cổ vật quý hiếm hồi hương
Từ năm 1998 đến nay, 32 hiện vật, bộ hiện vật từ nước ngoài đã trở về Huế, nhưng chỉ một trường hợp được mua qua đấu giá. Đó là vào tháng 6/2014, chiếc xe kéo của vua Thành Thái tặng Thái hậu Từ Minh, cùng với long sàng được đưa ra bán đấu giá tại Chateau de Cheverny (Pháp).
Giá khởi điểm của nhà đấu giá Rouillac đưa ra là 1.000 Euro. Sau nhiều bước giá với sự cạnh tranh khá khốc liệt của nhiều tổ chức tham gia, cuối cùng, chiếc xe kéo cũng được Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) đấu giá thành công với tổng kinh phí 55.800 Euro.
Ngoài việc sử dụng kinh phí từ ngân sách của địa phương để tham gia đấu giá, hiện vật này còn có sự đóng góp của bà con Kiều bào ở Pháp, của các nhà hảo tâm trong nước. Để đưa cổ vật quý về Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế thời điểm đó nhận được sự hỗ trợ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp, Vụ Văn hóa đối ngoại và UNESCO…
Đối với 31 hiện vật, bộ hiện vật hồi hương còn lại ở nước ngoài đưa về Huế là do những cuộc vận động, kết nối và trao tặng. Trong đó, có 17/32 hiện vật do hậu duệ các vua, Hoàng tộc đang sinh sống ở nước ngoài trao tặng; 4 hiện vật do người nước ngoài, 2 hiện vật do Việt kiều trao tặng; 3 hiện vật do cá nhân trong nước mua rồi trao lại và 3 hiện vật được các tổ chức đấu giá trao tặng. Và 2 hiện vật khác được đưa về qua đàm phán ngoại giao.
Đơn cử trước đó, tại nhà đấu giá Invaluable ở Barcelona (Tây Ban Nha), hai cổ vật triều Nguyễn là Mũ quan đại thần và Áo Nhật bình cung tần triều Nguyễn được đem ra đấu giá. Giá khởi điểm chỉ 600 Euro, thế nhưng chiếc mũ quan triều Nguyễn được đấu giá đạt giá gõ búa cao gấp nghìn lần, chung cuộc là 600.000 Euro (tương đương gần 20 tỷ đồng tính cả thuế và phí thời điểm đó). Rất may, người đấu giá thắng cuộc trong phiên đấu giá đó để sở hữu hai cổ vật này lại là một doanh nghiệp của Việt Nam. Sau đó, Chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên Huế đã đồng ý tiếp nhận hai cổ vật trên do doanh nghiệp hiến tặng.
Hay vừa qua, Trung tâm Bảo tồn Di tích (BTDT) Cố đô Huế đã tiếp nhận hai chiếc áo dài của hoàng thái hậu Từ Cung (thân mẫu vua Bảo Đại) sau nhiều năm ở nước ngoài. Hai chiếc áo này được hoàng thái hậu Từ Cung tặng người chị nuôi của bà Công Tôn Nữ Kim Chi (hậu duệ Hoàng tộc triều Nguyễn, sống tại Mỹ) vào đầu thập niên 1960. Năm 1963, người chị nuôi của bà Kim Chi mang hai chiếc áo dài sang Pháp.
Đến năm 1995, bà chị nuôi tặng lại hai chiếc áo cho bà Kim Chi. Năm 2025, bà Kim Chi ủy quyền cho ông Phạm Xuân Cương (cháu ngoại của cụ Bửu Di) trao tặng hai chiếc áo cho Trung tâm BTDT Cố đô Huế, với mong muốn trung tâm bảo quản và phát huy tốt giá trị lịch sử của các hiện vật. “Đây là những kỷ vật có giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt, gắn liền với Hoàng Thái hậu Từ Cung - một nhân vật lịch sử quan trọng của triều Nguyễn”, ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm BTDT Cố đô Huế chia sẻ.
Sau khi tiếp nhận, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế đã nhanh chóng đưa hai chiếc áo dài vào trưng bày để du khách và những người yêu lịch sử chiêm ngưỡng và tìm hiểu thêm về trang phục hoàng gia cũng như cuộc sống trong cung đình xưa.
Hay chiếc áo Nhật bình - Lễ phục của Hoàng hậu Nam Phương sau nhiều năm lưu lạc ở nước ngoài đã được gia đình bà Phan Thúy Khanh và con trai Trần Phan Anh (sống tại Hà Nội, người gốc Huế) mua và hiến tặng Trung tâm BTDT Cố đô Huế. Áo Nhật Bình không chỉ đẹp, độc đáo mà còn gắn liền với một nhân vật lịch sử của triều đình nhà Nguyễn và cũng là hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam.
Nam Phương Hoàng hậu nổi tiếng bởi vẻ đẹp dịu dàng, đức hạnh, tài năng, từng 3 lần đoạt giải hoa hậu Đông Dương. Bao nhiêu năm ở xứ người, nhưng Hoàng hậu Nam Phương vẫn giữ gìn chiếc áo Nhật Bình như một cách giữ gìn chiếc áo dài đậm bản sắc dân tộc Việt Nam.
“Việc mua chiếc áo Nhật bình của Hoàng hậu Nam Phương để hiến tặng cho Huế là niềm vui và hạnh phúc của gia đình tôi. Được đóng góp một phần nhỏ bé trong việc sưu tập, lưu giữ các cổ vật có giá trị lịch sử, văn hóa với tôi là điều may mắn”, ông Trần Phan Anh chia sẻ.
Tìm cách thúc đẩy hồi hương cổ vật
Vừa qua, Đoàn công tác Cục Di sản văn hóa - Bộ VH-TT&DL do ông Phạm Định Phong, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa làm Trưởng đoàn đã làm việc với Trung tâm BTDT Cố đô Huế nhằm khảo sát thực tế, phục vụ xây dựng Đề án “Đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước”.
Tại buổi làm việc, các đại biểu đã trao đổi, đánh giá kết quả công tác hồi hương cổ vật thời gian qua; đồng thời phân tích những khó khăn, vướng mắc trong quá trình tiếp nhận, đấu giá và đưa cổ vật về nước. Ngoài ra, đề xuất cơ chế, chính sách về nguồn lực, tài chính và tăng cường phối hợp liên ngành nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc hồi hương các tác phẩm nghệ thuật, di sản văn hóa và cổ vật quý hiếm của Việt Nam đang lưu giữ ở nước ngoài.
Theo Giám đốc Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế Ngô Văn Minh, 32 hiện vật và bộ hiện vật hồi hương từ nước ngoài hiện được Bảo tàng lưu giữ, bảo quản theo đúng quy định. Hầu hết các hiện vật đã được đưa vào trưng bày, giới thiệu đến công chúng thông qua các triển lãm, trưng bày chuyên đề, tiêu biểu như cặp ngà voi, mũ quan đại thần, áo Nhật Bình của cung tần Triều Nguyễn... Qua đó, góp phần phát huy giá trị các cổ vật sau khi hồi hương, phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục và quảng bá di sản.
Kết quả khảo sát cùng các ý kiến đóng góp tại buổi làm việc nhằm bổ sung cơ sở thực tiễn và luận cứ khoa học cho quá trình hoàn thiện Đề án, hướng tới xây dựng cơ chế khả thi nhằm thúc đẩy công tác hồi hương di sản, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam trong thời gian tới.
Cơ quan chuyên môn và các chuyên gia đánh giá, thực tế 32 cổ vật được đưa về Huế, chỉ có duy nhất 1 cổ vật được đấu giá bằng ngân sách và sự hỗ trợ của Kiều bào ở nước ngoài và các Bộ, ngành. Điều này cho thấy, việc dùng ngân sách để mua cổ vật ở nước ngoài không dễ thực hiện. Nếu có cơ chế phù hợp và nguồn lực xã hội cùng tham gia, việc đưa những hiện vật quý trở lại Việt Nam sẽ có thêm những lựa chọn khả thi.
Theo Giám đốc Trung tâm BTDT Cố đô Huế Hoàng Việt Trung, hiệu quả nhất, ít tốn kém kinh phí nhất là làm sao để cá nhân, tổ chức sở hữu cổ vật thấy việc hiến tặng, đưa hiện vật về cho đất nước là việc làm có ý nghĩa; hiện vật được lưu giữ ở những không gian chính thống, đáng tin cậy và người hiến tặng được ghi danh tương xứng.
