Dấu ấn Đại tá - họa sĩ Lương Mạnh Tâm

Tư tưởng, tình cảm người họa sĩ - chiến sĩ

Những ngày tháng tư lịch sử, chúng tôi có dịp trò chuyện với Đại tá, họa sĩ Lương Mạnh Tâm tại căn nhà của ông trên phố Lê Đại Hành, TP Hà Nội. Hình ảnh ấn tượng chúng tôi là một ông cụ tóc bạc phơ, đeo kính đang ngồi lật giở, vuốt ve từng “trang kí ức” trong cuốn sách “Khoảnh khắc chiến trường” được Nhà xuất bản CAND phát hành. Dù đã bước sang tuổi 85 nhưng Đại tá Lương Mạnh Tâm vẫn khá minh mẫn, mặc dù tai đã kém đi nhiều.

Đại tá Lương Mạnh Tâm sinh năm 1937 tại huyện Thuỷ Nguyên, TP Hải Phòng. Tháng 1/1954, ông tham gia học lớp sơ cấp Công an do Trường Công an Trung ương (nay là Học viện An ninh nhân dân) mở. Từ năm 1955 đến năm 1967 là cán bộ Đồn số 24, Công an Khu phố Hai Bà Trưng (nay là Công an quận Hai Bà Trưng), TP Hà Nội.

Cuối năm 1967, sau khi được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, ông lên đường chi viện chiến trường miền Nam và được điều động về công tác tại Tiểu ban Tuyên huấn (Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam). Thời gian đầu công tác tại Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam, Đại tá Lương Mạnh Tâm không vẽ mặc dù đã “giắt lưng” một số kiến thức cơ bản và chút năng khiếu về hội họa. Nhưng những gương CBCS và nhân dân anh dũng trong chiến đấu, cần cù trong lao động sản xuất và trước cảnh đẹp của quê hương đất nước… đã thôi thúc ông ghi lại cảm xúc của mình thông qua những tác phẩm hội họa, bên cạnh chiếc máy ảnh carnon cũ.

Với nhiệm vụ chính là làm công tác tuyên huấn; bên cạnh đó, ông còn tham gia xây dựng các đội trật tự xã hội, xây dựng lực lượng Công an cơ sở và phát động phong trào quần chúng bảo vệ an ninh Tổ quốc tại những địa bàn giải phóng.

Thời gian công tác tại Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam, Đại tá Lương Mạnh Tâm còn tham gia xây dựng tờ tin An ninh giải phóng miền Nam Việt Nam. Dưới mưa bom, bão đạn, không ngại khó khăn, ông cùng đồng đội đã ngày đêm cập nhật tin tức, viết, vẽ rồi in… Trong chiếc balô của ông khi ấy không bao giờ thiếu tập giấy và cây bút. Ông vẽ bất cứ khi nào rảnh rỗi. Chính vì vậy, ông được đồng đội yêu mến gọi với cái tên anh Ba "họa sĩ".

Chỉ tay vào trang sách có hình bức tranh "Chiều 30/4/1975 ở Tổng nha cảnh sát ngụy", ông kể, khi đó, đang công tác tại Ban liên lạc giao liên Z28 ở căn cứ Sa Mát (Tân Biên, Tây Ninh), ông được lệnh về ngay Sài Gòn. Sáng sớm ngày 30/4/1975, ông cùng một đồng chí đi xe máy phóng thẳng từ căn cứ về Sài Gòn. Khi đó, quân ta mới tiếp quản Tổng nha cảnh sát ngụy nên nơi này được kiểm soát khá gắt gao.

Với tư cách là họa sĩ, ông được ưu tiên vào trong. Trong niềm xúc động, bồi hồi, Đại tá Lương Mạnh Tâm đã ký họa rất nhanh thời khắc lịch sử với hình ảnh cờ Giải phóng tung bay trên nóc Tổng nha cảnh sát ngụy. Hay như bức chân dung nữ phóng viên chiến trường Triệu Nhã Nam đang thảnh thơi cùng cậu con trai nhỏ trên cánh võng. Ông kể, Nhã Nam là người cùng ông làm tờ An ninh giải phóng miền Nam Việt Nam, cũng chính là vợ của anh hùng Mười Chí cùng hoạt động ở vùng giải phóng...

“Tôi không phải họa sĩ chuyên nghiệp. Tôi vẽ được nhờ cách "học mót" từ cụ giáo Châu, cụ giáo Tiện đến họa sĩ Vũ Văn Thu thôi. Vẽ nhiều để có thể ghi lại đầy đủ nhất những câu chuyện và con người, trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc", Đại tá Lương Mạnh Tâm chia sẻ.

Vì điều kiện chiến tranh phải di chuyển thường xuyên, để có thể thuận tiện mang bên mình nên hầu hết những bức tranh của ông thường có khổ nhỏ. Vẽ được bức nào, ông lại để trong túi nilon rồi cất vào hộp sắt đại liên và mang theo bên mình. Nhiều bức đã bị khói lửa của cuộc chiến phá hủy. Chiến tranh kết thúc, gia tài của ông là chiếc ba lô cũ, với chiếc giá vẽ và những tác phẩm hội họa mang về từ chiến trường... Ông gói lại những “ký ức” xưa vào một góc để tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ ở Cục Cảnh sát Quản lý hành chính, Tổng cục Cảnh sát (nay là Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Bộ Công an).

Khoảnh khắc chiến trường

Gần 400 bức ký họa được chọn lọc từ hàng nghìn bức của họa sĩ Lương Mạnh Tâm đã tạo nên cuốn “Khoảnh khắc chiến trường”. Đây thực sự là một cuốn nhật ký bằng tranh chân thực, xúc động và bình dị nhưng đầy ấn tượng, thể hiện cuộc sống, chiến đấu, lao động và học tập của các chiến sĩ An ninh miền Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước…

Sự lãnh đạo của Đảng, vai trò của các tổ chức đoàn thể quần chúng được khắc họa rõ nét qua các tác phẩm về Chi bộ, Đoàn Thanh niên nơi ông công tác. Mặc dù trong điều kiện chiến tranh gian khổ nhưng các Chi bộ tại Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam vẫn luôn gương mẫu thể hiện vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của tổ chức cơ sở đảng; Điều lệ Đảng luôn được thực hiện nghiêm túc, đặc biệt tại các kỳ đại hội…

Tham dự các cuộc họp tổng kết năm của đơn vị, người chiến sĩ -“họa sĩ chiến trường” Lương Mạnh Tâm chứng kiến tinh thần nghiêm túc trong phân tích, đánh giá tình hình công tác, chiến đấu, từ đó rút ra được những điểm mạnh, yếu để phát huy và khắc phục. Đồng thời, ở đó còn là không khí của tình đồng chí, đồng đội, sự đoàn kết, sẻ chia, cùng nhau tiến bộ. Những bức tranh khắc họa hình ảnh các chiến sĩ An ninh miền Nam luôn nỗ lực vượt mọi gian khổ, hy sinh để hoàn thành trọng trách được giao phó: bảo vệ an toàn các đồng chí lãnh đạo Trung ương Cục và Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam; bảo vệ tổ chức Đảng, phong trào cách mạng và quần chúng nhân dân; đấu tranh chống mọi âm mưu, hoạt động phản cách mạng, gián điệp của địch và phối hợp chống địch càn quét, lấn chiếm…

Trong cuộc chiến tranh gian khổ, thiếu thốn trăm bề, các chiến sĩ An ninh đã nỗ lực khắc phục để đảm bảo đời sống hàng ngày, sẵn sàng chiến đấu. Công tác xây dựng nhà ở tại căn cứ được các chiến sĩ tận dụng những nguyên vật liệu sẵn có trong rừng như tre, gỗ, mái lợp lá trung quân… để làm nhà ở và làm việc. Bên cạnh đó, hình ảnh các chiến sĩ tự tăng gia sản xuất nhằm đáp ứng đủ cung cấp lương thực tại chỗ cũng được ông ghi lại hết sức sinh động.

Ở nơi chiến trường gian khổ và ngày càng khốc liệt, người chiến sĩ đã lấy lời ca, tiếng hát làm tươi mới tâm hồn và tiếp thêm nguồn lực tinh thần mạnh mẽ để chiến thắng mưa bom, bão đạn, vượt qua mọi gian khổ, hy sinh. Bộ sưu tập tranh còn là những tư liệu chân thực về thời khắc lịch sử, đánh dấu một mốc son chói lọi trong những trang sử không thể nào quên của dân tộc Việt Nam - Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng.

Phương châm “An ninh đi trước một bước”, lực lượng An ninh các khu, tỉnh nhanh chóng triển khai lực lượng nắm tình hình địch chủ động tấn công, mở đường cho quân giải phóng, chiếm lĩnh các mục tiêu theo phân công được thể hiện qua những bức ký họa quân ta giành thắng lợi liên tiếp trên khắp các chiến trường…

Ở mảng ký họa chân dung, Đại tá Lương Mạnh Tâm đã phác thảo nên những gương mặt rất sinh động, có hồn, gợi cảm và mềm mại, kịp thời ghi lại những khoảnh khắc một thời gian khó và hào hùng của đất nước. Trong chiến tranh lửa đạn, hình ảnh con người, chiến sĩ An ninh Việt Nam với đôi mắt sáng và trái tim nhân hậu, kiên nghị, quả cảm giàu đức hy sinh đã sáng lên qua từng nét…