Công nghệ giúp đổi mới phương thức sản xuất
Ngày 10/11, Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”.
Trong bối cảnh nông nghiệp đang chịu nhiều sức ép từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh, suy giảm tài nguyên và yêu cầu ngày càng cao của thị trường, ứng dụng khoa học, công nghệ trở thành một trong những giải pháp quan trọng để đổi mới phương thức sản xuất. Trong đó, công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ biến đổi gen và chỉnh sửa gen, đang mở ra hướng đi mới cho ngành nông nghiệp.
Phát biểu khai mạc hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen trên thế giới đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, góp phần tạo ra các giống cây trồng có năng suất, chất lượng cao và khả năng thích ứng tốt hơn với điều kiện bất lợi.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Long, định hướng phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học tại Việt Nam đã được cụ thể hóa thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, nổi bật là Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Theo Tiến sĩ Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), đến hết năm 2024, có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng chuyển gen. Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi.
Không chỉ cải thiện năng suất, các giống cây trồng công nghệ sinh học còn góp phần kiểm soát sâu bệnh, giảm thiệt hại mùa vụ, tiết kiệm chi phí đầu vào và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Theo đánh giá của Viện PG Economics, giai đoạn 1996-2024, việc ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới giúp giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật, giảm 15,3% tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo chỉ số EIQ. Việc giảm sử dụng nhiên liệu và áp dụng phương thức canh tác hạn chế làm đất cũng góp phần giảm phát thải khí nhà kính.
Tại Việt Nam, cây trồng chuyển gen được đưa vào sản xuất thương mại từ năm 2015, trước hết là cây ngô (bắp). Tổng diện tích ngô chuyển gen lũy kế giai đoạn 2015-2024 vượt 1,3 triệu ha. Năm 2024, diện tích ngô chuyển gen ước chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước.
Trong giai đoạn 2015-2024, việc ứng dụng ngô biến đổi gen giúp tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân Việt Nam. Kết quả này cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt của việc ứng dụng tiến bộ công nghệ vào sản xuất, nhất là trong kiểm soát sâu bệnh và giảm chi phí canh tác.
Hiện Việt Nam có 31 giống ngô biến đổi gen được công nhận lưu hành. Tuy nhiên, nhu cầu nguyên liệu phục vụ chăn nuôi và chế biến thức ăn vẫn rất lớn, với lượng nhập khẩu mỗi năm khoảng 10-12 triệu tấn ngô và 2 triệu tấn đậu tương. Đây cũng là dư địa để nghiên cứu, phát triển các giống cây trồng có năng suất, chất lượng cao, góp phần nâng cao tính chủ động về nguồn nguyên liệu trong nước.
Chìa khóa tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại
Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công nghệ sinh học còn mở ra triển vọng lớn thông qua các kỹ thuật mới, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen. Nếu công nghệ biến đổi gen đưa vật liệu di truyền mới vào hệ gen cây trồng thì công nghệ chỉnh sửa gen cho phép can thiệp có chủ đích vào những vị trí nhất định của hệ gen, qua đó tạo ra các tính trạng mong muốn.
Với sự phát triển của những công cụ như CRISPR, các nhà khoa học có thêm cơ hội rút ngắn quá trình chọn tạo giống, phát triển cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với hạn hán, ngập úng và những điều kiện bất lợi do biến đổi khí hậu. Đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với một quốc gia có nền nông nghiệp chịu nhiều tác động của thời tiết cực đoan như Việt Nam.
Một bước tiến đáng chú ý là từ năm 2026, Việt Nam áp dụng cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Theo đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đối với cây trồng chỉnh sửa gen không chèn DNA ngoại lai hoặc vật liệu di truyền mới, tổ chức, cá nhân thực hiện cơ chế tự xác định, thông báo với Bộ Nông nghiệp và Môi trường và chịu sự hậu kiểm. Trong khi đó, cây trồng biến đổi gen vẫn phải thực hiện quy trình đánh giá, cấp phép về an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và thức ăn chăn nuôi theo quy định.
Tính đến tháng 9/2026, Việt Nam đã cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi cho 64 sự kiện biến đổi gen, trong đó có 22 sự kiện ngô và 17 sự kiện đậu tương; 6 sự kiện được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học, đều là ngô.
Dù vậy, để công nghệ sinh học thực sự trở thành động lực tăng trưởng cho nông nghiệp, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Năng lực nghiên cứu, khả năng làm chủ công nghệ và thương mại hóa kết quả khoa học cần được nâng cao. Đồng thời, việc đánh giá rủi ro, kiểm soát an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường phải được thực hiện chặt chẽ, minh bạch, dựa trên cơ sở khoa học.
Nhiều ý kiến cũng đề xuất tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp; trong đó, doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu nghiên cứu, thử nghiệm đến tiếp nhận và thương mại hóa sản phẩm. Một đề xuất được đưa ra là Nhà nước hỗ trợ 30% kinh phí nghiên cứu, doanh nghiệp đối ứng 70%, nhằm thúc đẩy đưa các giống cây trồng công nghệ sinh học vào sản xuất.
