CIA thời hậu Petraeus: Tấn công ít hơn và gián điệp nhiều hơn

Trong một cuộc phỏng vấn mới đây của báo chí, cựu Giám đốc CIA Michael Hayden phát biểu sự từ chức của Petraeus là cơ hội cho CIA quay trở về với chức năng gián điệp hơn là tiếp tục giữ vai trò một tổ chức bán quân sự. Quan điểm của Hayden cũng nhận được sự ủng hộ từ John McLaughlin, nguyên quyền Giám đốc CIA.

Xác định vai trò của CIA thời hậu Petraeus

Theo các nhà quan sát tình báo Mỹ, Tổng thống Barack Obama nên cân nhắc kỹ lưỡng trước khi chọn người thay thế David H. Petraeus cũng như xem xét lại vai trò của CIA. Trọng tâm của CIA trong thập niên qua là cuộc chiến chống khủng bố và nổi dậy. Sau sự ra đi của tướng David Petraeus, các nhà quan sát đặt ra hai câu hỏi. Thứ nhất: Liệu có phải CIA đã biến thành một tổ chức bán quân sự hơn là tình báo?

Thứ hai: Có nên đưa CIA trở về chức năng nguyên thủy là đạo diễn chính và nhà phân tích tình báo cho các nhà hoạch định chính sách, thông qua cả hai nguồn bí mật và công khai? Điều đó không có nghĩa là CIA sẽ mất đi vai trò chống khủng bố của nó.

Khủng bố vẫn còn là mối đe dọa cho nước Mỹ, song phần còn lại của thế giới đang thay đổi nhanh đến mức tổng thống và các nhà hoạch định chính sách của Mỹ thiếu nhiều thông tin tình báo có giá trị. Cho nên, mối lo ngại hàng đầu mà người kế nhiệm tướng Petraeus phải đối mặt chính là vấn đề tình báo: Thật sự thì khả năng hạt nhân của Iran ra sao? Cuộc nội chiến ở Syria sẽ chuyển biến như thế nào? Tại sao Trung Quốc xây dựng lực lượng hải quân mạnh quá nhanh? Chủ tịch Kim Jong-un của CHDCND Triều Tiên bí ẩn đến mức nào? Tất cả những câu hỏi này không thể trả lời được một cách rõ ràng thông qua ngoại giao mà rất cần đến khả năng tình báo, John McLaughlin nhấn mạnh.

Theo các nhà quan sát, trong thời gian dài dưới sự lãnh đạo của Leon Panetta và David Petraeus, các hoạt động bán quân sự của CIA đã "đè bẹp" sứ mạng chính của cơ quan này là thu thập thông tin tình báo cho các nhà hoạch định chính sách, và bây giờ đã đến lúc trả lại vai trò nguyên thủy cho CIA. Và, Nhà Trắng sẽ đóng vai trò chủ chốt khi mà CIA còn chưa quyết định được hướng đi trong tương lai cũng như mục đích của các chiến dịch.

Tuy nhiên, khi nhìn nhận một tổ chức CIA hoạt động theo kiểu bán quân sự là sản phẩm của Barack Obama và nhóm cố vấn an ninh hàng đầu của ông, người ta dễ thấy được Tổng thống Mỹ sẽ gặp khó khăn như thế nào nếu chọn cách hủy bỏ nhiệm vụ săn tìm và giết người hiện nay của CIA.

Cách đây hơn 20 năm, cố Giám đốc huyền thoại của CIA - Richard M. Helms - có tuyên bố một trong những sai lầm lớn nhất của CIA trong thời gian ông lãnh đạo là triển khai "cuộc chiến tranh bí mật" ở Lào vào cuối thập niên 60 thế kỷ trước bởi vì điều đó khiến cho cơ quan tình báo xao lãng nhiệm vụ chính là thu thập và phân tích thông tin tình báo.

Hẳn nhiên, Richard Helms sẽ phải rùng mình khi biết được câu chuyện tướng David Petraeus luôn cố gắng gia tăng những chiến dịch máy bay tấn công không người lái (drone) vào thời điểm mà các nhà hoạch định chính sách rất cần nắm bắt thông tin nhiều hơn về những biến động chính trị ở Trung Đông cũng như các nhà lãnh đạo mới ở đó và tình hình ở Trung Quốc, Ấn Độ, châu Phi và Mỹ Latinh.

Mặc dù giữ cương vị Phó giám đốc CIA phụ trách chiến dịch bí mật từ năm 1962 đến 1965, Richard Helms vẫn cố gắng lôi kéo CIA ra khỏi những hoạt động quân sự nửa bí mật nửa công khai mà tập trung nhiều hơn vào vai trò gián điệp.

Khi giữ chức Giám đốc CIA từ năm 1966 đến 1973, cương lĩnh của Richard Helms là: "Tập trung vào những sứ mạng trọng tâm là thu thập và phân tích tình báo nước ngoài" - theo đánh giá của David S. Robarge, một trong những người phó hàng đầu của Helms, công bố cách đây 10 năm sau khi Helms qua đời. Robarge viết: "Helms tin rằng CIA rất giỏi trong lĩnh vực thu thập những bí mật và báo cáo cho các nhà hoạch định chính sách những gì mà họ muốn".

Trong những năm gần đây, rất nhiều tân sĩ quan CIA được nhanh chóng gửi đến những vùng chiến sự. Một cựu sĩ quan hàng đầu của CIA cho biết, hiện nay CIA hoạt động giống Cục Tình báo chiến lược Mỹ (OSS) trong Thế chiến II hơn là CIA ra đời thay thế vào năm 1947! Có nghĩa là, các tân điệp viên của CIA chủ yếu được huấn luyện đặc biệt để phục vụ tại những vùng đang có chiến tranh như Iraq, Afghanistan và cho những tình huống liên quan đến cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu của Mỹ.

Chính điều đó khiến cho lớp tân điệp viên CIA thiếu những kỹ thuật gián điệp trong thời bình. Điều tương tự cũng xảy đến cho lĩnh vực phân tích thông tin tình báo. Cụ thể là, sự tập trung vào nhiệm vụ truy tìm những đối tượng Taliban, Al-Qaeda hay những kẻ gài bom ven đường đã tạo ra một thế hệ điệp viên thiếu hẳn kỹ năng chuyên sâu về phân tích tình báo mà chỉ biết thu thập thông tin và đánh giá qua loa. Nói cách khác, lớp tân điệp viên của CIA giống như những chuyên gia săn người và giết người hơn là gián điệp thực thụ.

Tấn công ít hơn và gián điệp nhiều hơn

CIA thời Petraeus đã bộc lộ khuyết điểm khi chủ trương hành động bán quân sự hơn là tập trung thu thập thông tin tình báo và từ đó dẫn đến thảm họa ở Benghazi làm Đại sứ Mỹ Christopher Stevens bị giết chết. CIA có căn cứ trọng yếu ở Benghazi, Libya . Các nhân viên của CIA có mặt đông đảo ở Benghazi một phần do tổ chức này ủng hộ chương trình của Bộ Ngoại giao Mỹ - tìm kiếm thu hồi những quả tên lửa vác vai phòng không bị thất lạc sau khi chế độ Đại tá Gaddafi sụp đổ.

Căn cứ CIA ở Benghazi cũng chịu trách nhiệm bảo vệ an ninh cho sứ quán tạm thời của Mỹ nằm cách đó chỉ hơn 100m. Sứ quán Mỹ ở Benghazi không được hưởng chế độ an ninh đặc biệt dành cho cơ sở ngoại giao ở nước ngoài của Bộ Ngoại giao Mỹ, cho nên khi xảy ra vụ tấn công 11/9/2001 thì căn cứ CIA là đơn vị giải cứu duy nhất có thể gọi đến. Toàn bộ nhân viên CIA đã hành động can đảm song họ đã thất bại. Tương tự, căn cứ CIA ở Benghazi còn phạm thêm sai lầm khi trông cậy vào sự trợ giúp của lực lượng dân quân Libya .

Tướng Petraeus đã đích thân  đến thăm căn cứ CIA ở Benghazi khoảng một tuần trước khi ông từ chức để động viên tinh thần các sĩ quan tình báo ở đó đồng thời xem xét lại những gì đã xảy ra. Vụ Benghazi cho thấy lý do mà Mỹ cần đến sự có mặt của các điệp viên mật tại những quốc gia nguy hiểm như Libya . Họ bí mật có mặt ở đó để nắm bắt những bí mật giúp cho công dân Mỹ được an toàn.

Washington cần biết những gì đang diễn ra ở Benghazi, Cairo của Ai Cập, Tunis của Tunisia và một vài thủ đô khác trên thế giới. Nhưng rất khó hoàn thành nhiệm vụ thu thập thông tin tình báo khi hoạt động từ một căn cứ gần như công khai như trường hợp ở Benghazi . Chắc chắn, CIA trong tương lai cũng sẽ tiếp tục duy trì một số chiến dịch bán quân sự như trước đây bởi vì nước Mỹ vẫn đang trong cuộc chiến chống Al-Qaeda.

CIA cũng có vai trò bán quân sự ở Syria . Trong cuốn sách mới xuất bản "Nghệ thuật tình báo", tác giả và cựu sĩ quan tình báo cao cấp Hank Crumpton cho biết, CIA huấn luyện một nhóm người Syria cho nhiệm vụ săn tìm những chiến binh thuộc lực lượng Quds Force của Vệ binh Cách mạng Iran được cho là đang hợp tác với chế độ Tổng thống Bashar al-Assad của Syria. Mỹ cũng triển khai những sứ mạng huấn luyện bí mật tương tự ở Liban, Iraq và Afghanistan .

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia phân tích, CIA thời hậu Petraeus nên tập trung trở lại vào chức năng chính của mình là thu thập và phân tích thông tin tình báo hơn là tiến hành quá nhiều sứ mạng bán quân sự. Giải pháp giết người ít hơn và gián điệp nhiều hơn có lẽ chỉ trở thành hiện thực khi CIA triển khai đầy đủ một mạng lưới mới dựa trên nền tảng tuyệt mật giúp che giấu thân phận điệp viên hiệu quả hơn là căn cứ công khai ở Benghazi .

Michael Morell, 54 tuổi, Quyền Giám đốc CIA và hiện nay ông được đánh giá là sự lựa chọn hợp lý để thay thế tướng David Petraeus. Trong quãng thời gian 32 năm làm việc cho CIA, Morell chứng tỏ được năng lực cao trong lĩnh vực phân tích tình báo. Morell - nhân vật số 2 của Panetta và Petraeus - cũng đã trải qua thất bại và thành công.

Morell có mặt tại Nhà Trắng sau ngày 11/9/2001 và cùng với Panetta giải thích cho Tổng thống Barack Obama biết những nguy hiểm của cuộc đột kích tiêu diệt trùm khủng bố Osama bin Laden. Mới đây, Tổng thống Obama tuyên bố: "Tôi cực kỳ tin tưởng vào Michael Morell cũng như các nhân viên của CIA, những người đang làm việc hàng ngày để giữ cho nước Mỹ an toàn". Việc chỉ định Morell vào nhiệm vụ sửa đổi lại các hoạt động của CIA là thông điệp rõ ràng cho nhân lực cơ quan và toàn bộ cộng đồng tình báo Mỹ