Con trai người Côdắc
Bản tự thuật của Andropov ghi: “Cha là người Côdắc sông Đông, làm việc trong ngành đường sắt, mẹ thuộc thành phần tiểu tư sản. Mẹ tôi mất năm 1919, khi tôi mới lên 5, còn cha mất năm 1929. Mẹ tôi không còn nhớ gì về ông bà ngoại vì ngay từ bé đã bị gửi vào nhà thương gia Flekenstein và lớn lên ở đó cho tới năm 16 tuổi. Mẹ tôi lấy chồng sớm và sau khi tôi sinh ra không lâu đã li dị với chồng. Tôi lớn lên cùng cha dượng tới năm 1930, khi đã tốt nghiệp trường trung học đường sắt và bắt đầu sống tự lập”.
Andropov sớm giác ngộ chính trị và tham gia công tác đoàn thanh niên rất có hiệu quả. Cho tới khi cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại bùng nổ (1941), Andropov đã trở thành Bí thư Trung ương Đoàn Komsomol của nước cộng hòa vừa mới hình thành Karelia (sát biên giới Phần Lan). Trong chiến tranh, Andropov tham gia phong trào du kích và lập được nhiều công trạng. Vị thủ lĩnh Komsomol này được tiếng là người dũng cảm, can trường, đáng được ca ngợi. 5 năm sau khi chiến tranh kết thúc (1950), Andropov đã là bí thư thứ hai của tỉnh uỷ Karelia. Khi tỉnh uỷ có những vụ việc phức tạp, Y. Andropov đã biết cách xử lý những vấn đề gây tranh cãi một cách khéo léo để vừa giữ được nguyên tắc chung vừa không bị mang tiếng tiền hậu bất nhất. Năng lực, độ đằm thắm và sâu sắc cũng như nhiệt tình làm việc của người cán bộ trẻ này đã được cấp trên đánh giá đúng. Tháng 5/1951, Andropov được chuyển về Trung ương Đoàn Komsomol ở Moskva. Bắt đầu giai đoạn mới trong cuộc đời của người cộng sản đầy bản lĩnh này.
Một điều thú vị là nhiều cán bộ an ninh đầu ngành của nước Nga hiện nay cũng từng bắt đầu lập nghiệp ở Karelia.
Tình cờ với KGB
Chính Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Leonid Brezhnev đã đưa Andropov vào vị trí Chủ tịch KGB.
Giám đốc Cơ quan an ninh quốc gia Nga (FSB) trong giai đoạn 1999-2008, Nikolai Petrushov, hiện là Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Nga, trong bài viết lớn đăng báo Nước Nga ngày 15/6/2004 đã gọi Andropov là “một nhà chính trị lỗi lạc, đa chiều và không giản đơn”. Phải, Andropov không phải là một cán bộ tác chiến an ninh thuần tuý - năm 1967, ông được Ban chấp hành TW Đảng Cộng sản Liên Xô cử tới công tác ở KGB.
Thực ra, làm Chủ tịch KGB không phải là một vị trí “ngon lành”. Đây là một công việc đòi hỏi những năng lực nổi trội, một cường độ làm việc cao và những phẩm chất con người đặc biệt. Phần lớn những vị tiền nhiệm của Y. Andropov khi rời khỏi vị trí của mình đều mang theo không ít tâm tư. Thời đó, Chủ tịch KGB chưa có chỗ trong Bộ Chính trị. Chỉ với Y. Andropov, KGB mới dần dà chiếm được vị trí xứng đáng với nó trên bàn cờ chính trị Xôviết.
Khi mới về KGB, Y. Andropov mới chỉ được biết tới như một cán bộ trung thực, và không nằm trong vòng ảnh hưởng riêng biệt của một nhà lãnh đạo nào đang ở vị trí cao hơn. Ông giữ khoảng cách đều đặn ở xa họ và chỉ giao tiếp trên cơ sở công tác chung. Chính điều này lại khiến ông được các nhà lãnh đạo rất khác nhau tin cậy.
KGB dưới thời Y. Andropov đã không chỉ quan tâm tới công tác phản gián mà còn điều tra cả những vụ tham ô, hay ăn trộm tài sản xã hội chủ nghĩa... Không có gì thuộc về nhân dân mà xa lạ với KGB – đó có lẽ là phương châm hành động của Chủ tịch KGB Y. Andropov. Cho tới những năm 80 của thế kỷ trước, hầu như không có công chuyện gì quan trọng trong đời sống chính trị xã hội Xôviết lại được giải quyết mà không có vai trò nào đó của KGB...
Theo đánh giá của các chuyên gia, trên cương vị lãnh đạo KGB, Andropov biết cách tìm ra những biện pháp xử lý cứng cỏi nhưng không cực đoan cho mọi vấn đề. Ông không bao giờ phỉ báng các thế hệ lãnh đạo trước mình, ngay cả với những người mắc sai lầm nghiêm trọng. Ông cũng đủ bản lĩnh để không mù quáng té nước theo mưa trong bất cứ một vấn đề trọng đại nào. Tất nhiên, ông cũng đủ độ mềm dẻo để biết khi nào cần đưa ra ý kiến riêng của mình cho thích hợp với tương quan các lực lượng chủ đạo trên chính trường. Với cán bộ cấp dưới hay đồng cấp, ông sẵn sàng tổ chức các cuộc tranh luận, lắm khi gay gắt nhưng không bao giờ định kiến. Khi nhận thấy quan điểm mà mình ấp ủ bị phản bác, ông trở nên nóng nảy nhưng lại không bảo thủ và sẵn sàng thực hiện các quyết định chung đã được thông qua một cách nhiệt tình và trung thực như thể đấy cũng chính là ý kiến của riêng mình. Theo chứng nhận của Đại tướng Vladimir Kriuscov, người từng nhiều năm làm việc dưới sự lãnh đạo của Andropov, về sau cũng từng nắm quyền “chủ xị” ở KGB trong những năm từ 1988 tới 1991, đôi khi trong những cuộc tranh luận đã lâm vào bế tắc, Andropov thốt lên: “Thế là đủ nhé. Tôi đã sử dụng hết các từ thông thường. Đành phải dùng thứ ngôn ngữ khác thôi...”. Và ông có thể văng ra vài ba từ khá nặng. Nhưng chính vì ông chân thành như thế nên đồng nghiệp không ai hiểu sai hay giận ông cả.
Tới KGB, Andropov không đưa bất kỳ ai thuộc lớp “bạn bè” ngoại đạo của mình vào các vị trí chủ chốt. Ông không đụng tới đội ngũ chuyên môn và để họ tiếp tục làm công việc của mình. Cách hành xử như thế khiến cho cấp dưới tin cậy sự công tâm của ông hơn.
Y. Andropov rất nghiêm khắc đòi hỏi cấp dưới thực thi nhiệm vụ một cách tận tâm. Bản thân ông làm việc cũng không có ngày nghỉ. Đòi hỏi cao ở cấp dưới nhưng ông cũng rất hiểu cấp dưới. Một cán bộ KGB nhớ lại bài học đầu tiên mà Andropov dã dạy ông về tính kỷ luật. Một ngày chủ nhật sau khi về KGB không lâu, Andropov triệu tập các vị chỉ huy các tiểu ban tới họp. Không phải ai cũng tới được vì lý do đơn giản: họ đang nghỉ ở trại ngoại ô mà tại đó, họ không có điện thoại liên lạc. Thế là ngay ngày hôm sau, họ không chỉ nhận được kèm theo lời khiển trách vì vắng mặt ở cả máy điện thoại công vụ lẫn dân sự ở nhà và ở trại nghỉ. Và trên xe công vụ của họ rồi cũng được lắp máy điện thoại... Biết đòi hỏi ở cấp dưới nhưng cũng cần lo cho cấp dưới phương tiện để hoàn thành nhiệm vụ, - đó là cách làm điển hình của Andropov.
Andropov không bao giờ xổ toẹt những ý kiến khác mình, ngay cả khi ông đưa ra những quyết định không giống ai cả. Nhưng nếu người đối thoại đúng, thì ông lập tức công nhận sai lầm của mình ngay. Đấy chính là cách mà Andropov thu phục được lòng tin của các cán bộ KGB kỳ cựu. Trong đánh giá cán bộ, ông trông vào công việc chứ không nghe theo những lời xúc xiểm. Mọi quyết định được ông đưa ra một cách chậm rãi, nghiêm túc chứ không vội vã. Đôi khi cấp dưới thấy có vẻ như ông phản ứng chậm trễ nhưng khi mọi việc đã xảy ra, họ mới hiểu rằng, Andropov xử lý vấn đề như thế mới là đúng đắn và chín chắn, khác đi sẽ dở!
Đặc biệt, Andropov còn là người hay đưa ra những ý tưởng mới để tất cả cùng hình dung ra triển vọng của KGB. Lắm khi những ý tưởng mà ông đưa ra thể hiện được tầm nhìn xa trông rộng của một nhà chính trị không bị bó buộc bởi những thói quen chuyên môn thuần túy. Nghe cấp dưới báo cáo, ông bao giờ cũng quan tâm tới những giải pháp cho các vấn đề được nêu ra. Với ông, chỉ phát hiện ra vấn đề thôi thì chưa đủ, cần phải tìm được cách giải quyết chúng. Biết nhiều thông tin mà làm gì nếu không biết sử dụng những thông tin ấy để gỡ rối!
Một trong những yêu cầu đầu tiên mà Andropov đặt ra cho công việc là phải “sạch sẽ”, phải hợp pháp, phải chính danh. Cán bộ KGB phải mẫu mực trong việc thực thi luật pháp (Có lẽ thấm nhuần tinh thần này nên đương kim Tổng thống Nga, một cựu đại tá KGB, có lần tâm sự, đôi khi ông cũng gặp những tình huống bực mình tới mức muốn bước ra khỏi mọi ranh giới cho nó có hiệu quả, nhưng nhớ tới “bài học KGB” thời Andropov thì ông lại tự nhủ, kiểu gì thì cũng phải làm đúng luật!). Bản thân Andropov rất nghiêm túc chịu trách nhiệm trước BCH TW Đảng và chính phủ về mọi hoạt động của KGB. Ông không khuyến khích việc che giấu những công việc chuyên môn của KGB, những lỗi lầm mắc phải. Để việc thực thi luật pháp được nghiêm, ông đã hạn chế quyền hạn của cấp địa phương trong việc khởi tố hình sự theo điều 70 Bộ Luật hình sự Liên bang (về tội tuyên truyền và cổ động chống chế độ). Những việc như thế chỉ có thể làm với sự thông qua của cấp Trung ương.
Andropov chấp nhận giải quyết hậu quả cả những sự cố xảy ra trước khi ông về làm Chủ tịch KGB. Ông không muốn những công việc dở dang của quá khứ làm ảnh hưởng tiêu cực tới hiện tại. Có giai đoạn ông đã rất áy náy trước hiện tượng một số nhà lãnh đạo lảng tránh những vấn đề thiết thân đối với quần chúng hay “mũ ni che tai” trước một số hiện tượng không lành mạnh nảy sinh tại địa phương như quan hệ sắc tộc căng thẳng, nạn tham nhũng gia tăng trong bộ máy cầm quyền, sự chênh vênh trong phát triển kinh tế hay việc che giấu sự thật của một số cơ quan thông tin... Theo ông, tất cả những điều này đe dọa nghiêm trọng sự ổn định của quốc gia. Đối với ông, toàn bộ hoạt động của KGB phải phục vụ cho mục đích an dân trị quốc, củng cố vững chắc vị thế của Liên bang Xôviết trên trường quốc tế.
An ninh “vị nghệ thuật”
Có thể Andropov khi mới về KGB chưa hình dung hết vai trò của công tác tuyên truyền về ngành an ninh nhưng ông đã bắt đầu công việc của một Chủ tịch Uỷ ban an ninh quốc gia bằng một chiến dịch tuyên truyền rầm rộ về các chiến sĩ trên mặt trận âm thầm và đầy bí ẩn này. Theo ông, làm việc tốt rồi chưa đủ, còn cần để mọi người hiểu được công việc được thực hiện tốt của ta nữa. Andropov thực sự thích thú nghệ thuật và biết cách chơi với văn nghệ sĩ. Nhà văn Yulian Semeniov chẳng hạn, là một tác giả chuyên viết sách trinh thám giỏi nên có quan hệ trực tiếp với Chủ tịch KGB. Chính Y. Andropov đã cho lập Trung tâm báo chí của KGB và lập ra giải thưởng văn học nghệ thuật về chủ đề an ninh quốc gia. Đích thân Andropov đã gặp huấn luyện viên đội hockey quốc gia Victor Tikhonov và gặp cả nhà thơ Evgueni Eutushenko trò chuyện về mọi thứ trên đời... Theo Andropov, công việc của các cán bộ an ninh phải trở nên gần gụi dễ hiểu với nhân dân. Không ngẫu nhiên mà ông để cho các cán bộ KGB thường xuyên đi tiếp xúc với mọi tầng lớp nhân dân, diễn giải quan điểm của mình và tìm hiểu quan điểm của họ...
Yêu người, người không phụ, các văn nghệ sĩ lỗi lạc ở Liên Xô cũ đã lao động hết mình cho một hình ảnh KGB hợp lòng dân. Trong một thập kỷ liền, hàng loạt những bộ phim hay như Mùa chết, Sai lầm của điệp viên, Thiếu tá Bão lốc, Thanh kiếm và lá chắn, và đặc biệt là 17 khoảnh khắc của mùa xuân ... đã khắc sâu trong lòng người dân một hình ảnh mã thượng, có tâm, có tình, có trí của người chiến sĩ an ninh Xôviết (Đương kim Tổng thống Nga Vladimir Putin đã kể lại rằng, khi còn là cậu bé đang ngồi trên ghế nhà trường, ông đã mơ ước gia nhập KGB sau khi xem bộ phim Thanh kiếm và lá chắn)...
Andropov thích đọc thơ và thích cả làm thơ. Ông từng bắt tay vào viết cả trường ca. Xem lại thơ ông, dễ dàng thấy rằng trong bất cứ bài nào cũng có một hai từ trái khoáy khiến cho nó không thể nào công bố trên sách báo được. Thế mới hay chứ!
Ông cũng thích nghe chuyện tiếu lâm về mình và bạn bè. Nếu chuyện không có ác ý mà chỉ đơn thuần giễu cợt vui, ông cười rất sảng khoái.
Suốt đời, Andropov được tiếng là nghiêm ngắn và ít giao du. Ông không mời ai về nhà mình, cũng ít tới chơi nhà ai, chỉ thỉnh thoảng cùng một số uỷ viên Bộ Chính trị tới đón năm mới tại nhà Tổng bí thư Leonid Brezhnev. Ông không uống rượu vodka, không hút thuốc, nếu cần thì chỉ nhâm nhi một chút bia hay rượu vang.
Tuy nhiên, Andropov vẫn được các đồng nghiệp kính trọng bởi tư duy nhanh nhạy với thời cuộc, biết rõ nhân dân cần gì trong từng giai đoạn. Lãnh đạo một cơ quan cần “hoài cổ” nhất nhưng ông lại biết cách đưa ra những quyết định mang hơi thở mới để tránh cho xã hội những xung đột không cần thiết.
Nỗi đau dang dở
Xét theo hành trình đã rõ của Liên bang Xôviết trong thế kỷ XX, không thể nói là Andropov đã hoàn thành sứ mệnh của ông như ông mong muốn. Khi lên được đỉnh cao quyền lực chính trị ở Liên Xô, ông đã không có đủ thời gian để huy động những tiềm năng sáng tạo trong lòng xã hội Xôviết để thực hiện những nhiệm vụ đã đặt ra. Ông đã rất muốn cải cách mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và đã ủng hộ những chính khách có tư tưởng cải tổ. Thế nhưng, cũng những chính khách mà ông gửi gắm lòng tin ấy đã làm tan vỡ sự nghiệp mà ông suốt một đời theo đuổi. Thành công và thất bại của ông là bài học lớn cho không chỉ riêng ai!
