Ngoài cổng, lời bàn tán ồn ào: "Tài sản giáo sư nhiều như thế để cho ai?". Đám đông chợt nhốn nháo dạt sang hai phía, dành lối đi cho chiếc cáng cứu thương. Tiếng ai nghẹn ngào: "Ông đã về".
Cánh cổng đẩy ra vội vã. Khuôn viên cây xanh lá rủ. Bầy chó nằm im. Dãy nhà trống vắng bệnh nhân về ăn Tết lặng lẽ u buồn. Cô giúp việc khóc nức nở. Ngoài sân người chăng bạt, người kê bàn ghế. Mỗi người một việc không ai bảo ai chung tay lo tang lễ: Giáo sư - bác sĩ Trần Đăng Trần sống độc thân trong khuôn viên Tĩnh Dưỡng rộng tới 2.000 mét vuông. Không vợ. Không con.
Từ nhiều năm nay giáo sư đã trăn trở chuyện về với tổ tiên. Hôm nay giáo sư đột ngột ra đi, để lại sự đau buồn bất ngờ cho họ tộc, bạn bè gần xa, bà con xóm phố. Giáo sư - bác sĩ Trần Đăng Trần tài hoa, giản dị, nhân đức, bao dung. Đời ông từng kinh qua các chức danh: Phó Giám đốc, rồi Giám đốc bệnh viện tỉnh, Phó Giám đốc Sở Y tế, đại biểu Quốc hội... Cả cuộc đời làm nghề thầy thuốc, giáo sư đã cứu chữa cho rất nhiều bệnh nhân, dạy thành tài nhiều học trò. Từ ngày về hưu, giáo sư khám chữa bệnh tại nhà, miễn phí cho các bệnh nhân nghèo trong khuôn viên Tĩnh Dưỡng. Nghe tin giáo sư mất, nhiều người ở xa cũng vội thu xếp để về tiễn biệt giáo sư lần cuối.
Tôi là cháu họ xa, gọi giáo sư là ông. Vì ở gần sát nhà nên hay sang thăm giáo sư. Sáng nay tôi còn hầu trà ông trong ngôi nhà Thủy Tạ giữa hồ. Ấm trà thơm mới pha, giáo sư uống chưa hết chén đã đột ngột đứng lên, mặt đỏ gay, tay cắt gió: "Ông phải đi...". Tôi chưa thấy ông có những cử chỉ như thế bao giờ, vội can: "Ông ơi! Hôm nay là ngày Tam Lương, Kỷ Mão, xấu với tuổi ông lắm". Ông cười, tháo cặp kính trắng, thấm khăn mùi xoa lên vầng trán rộng, vuốt mái đầu nhẵn trơn lơ thơ vài sợi bạc: "Cả cuộc đời mổ xẻ, ông có kiêng kị ngày nào, giờ nào. Nếu mê tín như cháu thì bệnh nhân cấp cứu sao kịp". Nói rồi ông xách túi, đội mũ gọi lái xe.
Hai giờ sau, người đưa giáo sư đi có điện về nhà: "Giáo sư ngã, mất rồi". Tôi mếu máo chạy sang: "Ông ơi. Con can ông không được".
*
Đoàn luật sư thành phố đến từ lúc chưa đưa thi hài giáo sư về. Không biết ai báo tin. Đoàn triệu tập gia tộc, những người thân trong gia đình giáo sư Trần, giải thích vai trò trách nhiệm của đoàn được giáo sư ủy quyền đọc bản di chúc số 1. Người phụ nữ ngoài bốn mươi đeo kính trắng trịnh trọng mở phong bì niêm phong, giọng xúc động:
"Tên tôi là Trần Đăng Trần, năm sinh... chứng minh thư số... thường trú tại địa chỉ... Khi ra đi vĩnh viễn, nếu được nhanh gọn thì thật là may mắn. Mong muốn như vậy nên trong lúc còn sức khỏe, minh mẫn, tôi ghi lại mấy nguyện vọng sau đây mong được giúp đỡ:
Chẳng may, đột xuất tôi bị hôn mê do tai nạn, hay tai biến tim mạch, xin đừng đưa đi bệnh viện. Bởi tìm mọi cách duy trì sự tồn tại của con người trong trạng thái mất tri giác, hoặc di chứng không thể phục hồi chỉ là kéo dài thêm cuộc sống vô ích. Xin được cho tôi ra đi vĩnh viễn theo hai cách. Một là hiến tặng thi thể cho nhà trường, bệnh viện làm công tác nghiên cứu khoa học. Hai là điện táng hay hỏa táng...". Bản di chúc số hai đề cập đến quá trình công tác và gia đình. Bản di chúc số 3 sẽ được đọc sau tang lễ hoàn tất - Đoàn luật sư thông báo.
Bên linh cữu giáo sư, người đàn bà béo tròn, tuổi ngoài bảy mươi, miệng rộng, mũi tẹt ngồi trên ghế đẩu, không đeo khăn tang, mắt ráo hoảnh là người vợ đã ly dị từ nhiều năm trước của giáo sư. Cô gái mặc áo xô, trùm khăn tang kín mặt là con gái bà. Đứng cạnh là chàng rể to cao, mặt đen xạm, hiện công tác trong đoàn thanh tra thành phố. Lúc còn sống, nhiều năm mẹ con bà không qua lại, liên hệ gì với giáo sư Trần.
Người sụt sùi, vật vã bên linh cữu là Hậu, cháu giúp việc giáo sư nhiều năm. Tôi thường khen: "Ông chọn được một Ôsin tuyệt vời, không thể có vợ con, cháu chắt nào chăm ông được như thế".
Ban tang lễ giáo sư Trần gồm đại diện một số ban, ngành trong thành phố. Trưởng ban là Phó Chủ tịch tỉnh. Đại diện cho gia đình là Càn, tự nhận là con nuôi.
Tôi được giao nhiệm vụ căng bạt, kê bàn ghế, tiếp nước. Thường ngày rảnh rỗi, giáo sư Trần vẫn sang nhà tôi ngắm hoa, nghe chim hót, luận bàn thời cuộc. Ông rất thích nghe tin tức thời sự trong nước và quốc tế, nhất là những phát minh khoa học ngành Y.
Ông có năm anh chị em. Ông là người ra đi sau rốt, hưởng thọ 86 mùa xuân.
Năm mười ba tuổi, ông đi theo đoàn Vệ Quốc quân đánh Pháp, làm y tá. Ở nhà, mẹ cưới cho ông cô vợ hơn ông 6 tuổi mà ông không biết mặt. Miền Bắc giải phóng, từ quân ngũ trở về, ông ly hôn người con gái xinh đẹp. Tại tòa, ông bày tỏ: "Tôi không muốn người phụ nữ này ràng buộc với người chồng không thể có con". Bà trạnh lòng ở vậy, không lấy ai, sống độc thân cho đến khi qua đời, thọ 72 tuổi. Đó là cái bóng khiến ông day dứt suốt cuộc đời.
Mười năm sau, khi đang giữ chức Giám đốc bệnh viện tỉnh, ông được đề cử lên làm Phó Giám đốc Sở Y tế. Thấy ông cô đơn, người bạn thân trong Ban Tổ chức Tỉnh ủy gợi ý: "Cậu phải có gia đình. Tớ biết cô Trúc, giáo viên cấp một mới ra trường xinh đẹp, nết na...". Nể lòng tốt của bạn, ông đồng ý lấy vợ. Cưới xong, ông chợt giật mình biết người vợ đã có bầu hai tháng. Giọt máu trong bụng vợ không phải của ai khác mà chính là của người bạn thân mai mối. Biết mình bị lừa nhưng ông làm ngơ, vui vẻ nói với vợ: "Chuyện đã rồi, tôi coi nó như con. Cô đừng buồn phiền, yên tâm công tác. Giữ kín là được, đằng nào tôi cũng không có con…''.
Năm cô con gái mười tám tuổi, bà Trúc trơ tráo vu khống ông nhiều điều, đòi ly hôn, chiếm nhà và tài sản. Không còn cách nào khác, ông đành lòng ký đơn ly dị, chấp thuận để cho bà hưởng toàn bộ nhà cửa, tài sản cho yên chuyện. Trước tòa, bà ngạo mạn tuyên bố: "Đứa con gái không phải con ông". Từ đó quan hệ của mẹ con bà với giáo sư chấm dứt.
Hôm nay, không còn ông, mẹ con bà Trúc tự mua áo tang đứng bên linh cữu. Cầm chắc tờ giấy khai sinh có ghi tên giáo sư là cha của con gái mình, bà Trúc ra sức nhắn, mời người quen đến phúng viếng, bất chấp di chúc giáo sư để lại "Không thông báo tang lễ, không nhận tiền phúng viếng".
Mẹ con bà Trúc đon đả tiếp Đoàn luật sư, tranh đón khách, đứng sát linh cữu. Anh con nuôi Càn lượn ra, lượn vào ngứa mắt quát nhiều lần: "Chúng mày là đứa nào? Đứng lui ra ngoài kia". Họ hàng, dòng tộc không ai nói chuyện với ba mẹ con người đàn bà xảo trá đã làm cho giáo sư một thời khốn khổ.
Trong lễ tang, nhiều người biết Càn. Hắn mặt quắt, tai dơi, mắt trắng dã, miệng sực hơi men. Năm mười hai tuổi, Càn đi lang thang, bị cảm thương hàn thoi thóp bên vệ đường. Giáo sư bế về nhà cứu chữa. Lớn lên tính ngang tàng, dạy không được, giáo sư cho hắn lấy vợ, mua nhà ở riêng lập nghiệp. Mấy năm gần đây, thỉnh thoảng Càn lại qua nhà, quấy nhiễu xin tiền. Nhiều lần, hắn mượn cớ say rượu, đánh đuổi những người giúp việc của giáo sư: "Chúng mày là ai? Cút hết". Tang lễ hôm nay, Càn tranh làm đại diện gia đình trong Ban tổ chức là có lý do của nó. Nhìn thái độ Càn hung hăng, không ai dám phản đối. Càn còn lớn giọng: "Chỉ có Càn mới đủ tư cách lo đám ma cho giáo sư". Không ai muốn tranh cãi. Chỉ có mẹ con bà Trúc nhìn Càn hậm hực: Hãy chờ xem, ai là người được hưởng quyền thừa kế đáng giá nhiều tỷ đồng.
Khi còn sống, giáo sư đã suy tính kỹ. Chỉ có nhờ Đoàn luật sư mới đủ tư cách giải quyết mọi việc thấu tình, đạt lý tài sản, bất động sản khu khuôn viên Tĩnh Dưỡng nhiều giường bệnh bên bờ sông Vị Hoàng quanh năm nước trong xanh êm đềm.
Trước mọi người, vị luật sư nhắc lại bản di chúc số 1: "Chúng tôi chịu trách nhiệm cùng gia đình lo mai táng cho giáo sư. Tiền lo liệu tang lễ cô Hậu sẽ chịu trách nhiệm. Không ai phải bỏ tiền. Không nhận tiền phúng viếng...". Mọi chuyện đã rõ ràng. Việc còn lại chờ thủ tục, thời gian an táng.
Trong nhà, ngoài sân mỗi người một việc. Trong tiếng nhạc trầm buồn, lần lượt các đoàn vào phúng viếng. Một số người đội khăn tang, mắt ráo hoảnh, đăm chiêu chờ đọc bản di chúc số 3.
Đêm về khuya. Bên linh cữu giáo sư, cô giúp việc tên Hậu mắt thâm quầng, nói không thành tiếng. Tôi giục: "Đi chợp mắt một chút, mai còn nhiều việc phải làm". "Cháu không ngủ được". Tôi thắp nén nhang. Hậu ngồi nức nở: "Chú ơi! Ông ra đi như có điềm báo trước".
Cô kể: "Trong Tết, ông dự kiến đi thăm hết bạn bè, người thân. Cháu xin đưa ông đi, ông không đồng ý. Tự đi một mình, lúc đi bộ, lúc đạp xe, hay cáu gắt. Ai đưa đón cũng không được. Từ trước tới nay, ông không như thế. Hai tám Tết, ông bảo cháu gọi thợ thu dọn sân, xếp đặt lại khuôn viên cây xanh. Trời rét, mưa phùn nặng hạt, gió bấc từng cơn, chân tay tê cóng, vậy mà ông vẫn ra đứng giữa trời, nhắc thợ: "Đừng làm hỏng hoa". Cháu kéo tay ông: "Trời rét lắm. Con dẫn ông vào trong nhà". Ông xua tay. Cháu chạy vào buồng lấy khăn, lấy áo quàng thêm cho ông. Bây giờ cháu chăm ai. Ông ơi! Ông ơi!".
Đúng vậy, hôm mùng hai, tôi sang chúc Tết. Ông ôm tôi như ôm đứa trẻ. Chưa bao giờ tôi thấy ông làm thế. Mặt ông đỏ phừng phừng. Tôi buột miệng: "Ông vừa uống rượu?". Ông lắc đầu: "Ông bỏ rượu lâu rồi. Có lẽ áp huyết cao. Sao cháu nhìn ông lạ thế?". Tôi đỡ ông, lấy bánh, pha trà. Vẫn như ngày thường, ông rút chiếc đồng hồ bàn bé xíu trong túi áo đặt nghiêng về phía tôi, trầm giọng: "Ông kiêng năm mới ngắt lời cháu". Tôi chữa ngượng: "Cháu thay đổi rồi". Ông tế nhị: "Nhìn đồng hồ biết mình nói mấy phút". Nhiều lần hai ông cháu nói chuyện, ông vừa nói tôi đã cắt ngang lời. Ông nhắc mãi, tôi không sửa. Rồi một hôm ông đặt chiếc đồng hồ, nhìn tôi nghiêm giọng: "Ông nói trước hay cháu nói trước". Từ đó tôi biết lỗi sửa ngay, nhưng ông vẫn có chiếc đồng hồ con trong túi áo.
Tuổi cao, ông vẫn đi lại bình thường. Đọc báo, viết hồi ký chưa cần kính. Nhiều năm, giáo sư chữa bệnh cho những người tàn tật và đào tạo học nghề miễn phí cho những cháu có hoàn cảnh khó khăn. Cháu Hậu là một điển hình xin ở lại chăm sóc giáo sư lâu nhất.
Nhà Hậu ở xóm nghèo ven biển. Nhà tranh vách đất. Áo không đủ mặc. Chăn không đủ ấm. Ăn không đủ no. Cách đây hơn chục năm, bố ốm nặng, không có tiền vào viện, biết giáo sư chữa bệnh tại nhà, cha con dìu nhau lên nhờ giáo sư cứu chữa. Không bao lâu cha khỏi bệnh. Tiền điều trị không phải trả. Thấy hoàn cảnh giáo sư éo le, thuê mướn người không được như ý, Hậu xin được làm người giúp việc, nâng đỡ từng bước lúc giáo sư mệt mỏi, ốm đau. Hằng ngày, Hậu mang thuốc, đo huyết áp đúng giờ, theo dõi từng miếng cơm, thìa cháo, xem giáo sư nhai có ngon không. Nhiều lần chứng kiến, tôi không thể tin ở mắt mình. Cảm phục một người giúp việc tận tình, chu đáo đến khó tin, tôi thường khen: "Hậu chăm sóc ông chu đáo quá". Hậu cười: "Cháu coi ông như cha".
*
Đoàn người dài gần cây số, lặng lẽ tiễn đưa giáo sư ra nơi an táng. Không kèn, không trống, không cờ phướn. Rất ít người đội khăn tang, rất nhiều người sụt sùi lau nước mắt. Ai cũng muốn được ném hòn đất xuống quan tài, tiễn biệt giáo sư lần cuối.
Bữa cơm cúng vài chục mâm còn thiếu, không ai ra về. Nhiều khuôn mặt rạng rỡ, nhiều khuôn mặt suy tư, hồi hộp ngóng chờ đọc bản di chúc số 3. Nếu như giáo sư không sống độc thân, nếu như giáo sư không có địa vị tiền tài, nếu như tài sản của giáo sư đã công khai thì mọi việc rất đơn giản. Không ai không muốn chờ xem sổ tiết kiệm, tiền vàng, biệt thự, đất đai khu điều trị của giáo sư được phân chia như thế nào? Mừng ra mặt là Càn, anh con nuôi vỗ ngực tự giới thiệu mình cho nhiều người biết. Tưởng như cầm chắc phần thắng là mẹ con bà Trúc. Không gì thì trong giấy khai sinh của con gái bà Trúc, tên của giáo sư được ghi rõ ở mục "người cha".
Hai dãy bàn trong khoảng sân rộng trở nên chật chội. Nhiều người đứng, cố nghển cổ về phía người cầm chiếc hộp đựng phong bì. Hai phe "con" ngồi bên Đoàn luật sư lườm nguýt, gầm ghè nhau, mặt đỏ giần giật. Một lát nữa thôi, chỉ chờ mở chiếc phong bì ra là tiền bạc, tài sản đất đai sẽ thuộc về mình. Không có nhiều cũng phải có ít. Phải tranh đấu, phải quyết liệt. Mỗi phe một lý lẽ, mỗi phe nuôi một hy vọng. Lý phe nào cũng đúng, chỉ có điều chưa nói ra vì luật sư chưa công bố. Những khuôn mặt đăm chiêu. Những con mắt hau háu hướng về Đoàn luật sư đại diện cho chính quyền, đại diện cho giáo sư mở bản di chúc. Vợ chồng anh con nuôi, vợ chồng cô con gái nín thở nhìn hau háu vào chiếc phong bì gắn xi đỏ chót, miệng lẩm bẩm cầu nguyện cho mình được hưởng nhiều tài sản.
Trong bếp, Hậu vừa dọn bát đĩa vừa sụt sịt khóc. Cô thương ông, và lo cho phận mình rồi đây sẽ ở đâu, đi đâu. Cuộc sống sẽ ra sao khi trống vắng bóng giáo sư. Đành rằng giáo sư ra đi là nhẽ đương nhiên của tuổi già, của quy luật nhân sinh, nhưng đột ngột quá. Hậu chưa biết thân phận mình sẽ như thế nào. Bao giờ người ta đuổi Hậu ra khỏi khu nhà này. Vừa bê bát, cô vừa đưa tay áo quệt nước mắt. Chợt có ai đó vỗ vào vai Hậu. Hậu giật mình quay lại. "Đoàn luật sư mời cô ra nghe di chúc". Hậu lắc đầu. Người nọ kéo tay cô: "Ra đi. Còn thiếu mỗi mình cô".
Mọi người nín thở nhìn dấu si trên phong bì đang được mở. Tờ giấy trắng khổ A4 đưa lên, một mặt đánh máy, một mặt viết tay. Vị luật sư già tự giới thiệu: "Tôi là bạn giáo sư cùng với hai vị đây là trong Đoàn luật sư thành phố, được giáo sư tín nhiệm đọc bản di chúc này. Đây là bản di chúc số 3, bản di chúc cuối cùng về tài sản. Mọi người hãy lắng nghe, tôi xin đọc". Gần trăm người ngồi im lặng ngước nhìn vị luật sư.
"Tên tôi là Trần Đăng Trần, địa chỉ...; số chứng minh thư.... Tôi viết bản di chúc này lúc sức khỏe tốt, minh mẫn, tinh thần thoải mái không bị bất cứ tác động nào...
Về anh Càn, tôi chưa bao giờ thừa nhận là con. Anh chỉ là một trong nhiều người tôi cưu mang, giúp đỡ. Cuộc sống của anh tôi đã lo cho chu đáo... Không được hưởng bất kỳ một quyền lợi nào trong tài sản tôi để lại...". Mặt Càn tái xanh như không còn hạt máu. Hắn lắc lắc cái đầu, u...ơ...không thành tiếng.
"Về người vợ đã ly dị và người con gái không phải con tôi, tôi đã phân cho nhà đất, tài sản thấu tình đạt lý... Họ không được hưởng, không được đòi hỏi tài sản theo Luật di chúc, thừa kế của Nhà nước CHXHCN Việt
"Trong số những người giúp việc, tôi theo dõi đạo đức, tư cách, năng lực, nhiệt tình làm việc phục vụ trong hơn mươi năm (có cân nhắc, tham khảo nhiều người). Một: Tôi trao quyền thừa kế cho Trần Thị Hậu, tuổi... số chứng minh... hộ khẩu... được hưởng quyền thừa kế ngôi nhà ba tầng 200m2, giấy phép xây dựng, sổ quyền sử dụng nhà, đất số... và sổ tiết kiệm số... tại ngân hàng…, cùng lãi suất từ năm... Hai: Tôi xin được hiến tặng khu khuôn viên Tĩnh Dưỡng 2.000m2 tại... gồm nhà, đất, cây cảnh, trang thiết bị vật chất... cho những người tuổi già không nơi nương tựa trong thành phố làm nơi vui thú tuổi già...
Mọi giải thích về gia đình, nguồn gốc tài sản tôi đã để lại trong bản tường trình di chúc số 2... Người được hưởng thừa kế Trần Thị Hậu có trách nhiệm trong việc ma chay, cúng giỗ...".
Bản di chúc viết tay có chữ ký, dấu vân tay của giáo sư Trần, kèm đó là dấu xác nhận của chính quyền địa phương. Lời lẽ chặt chẽ không còn gì tranh cãi. Nghe xong, người cúi mặt, kẻ thở dài, người lặng lẽ ra về. Không khí như mặc niệm. Càn với chai rượu tu ừng ực một hơi. Cô "con gái" cởi áo xô vo viên ném vào thành ghế. Anh chàng "rể" rứt khăn tang vứt xuống đất, nhìn chằm chằm vào thùng phong bì phúng viếng. Hậu ngất xỉu, phải cấp cứu tại chỗ…
