Loạt giải pháp xây dựng đê bao, cống ngăn triều
Mục tiêu được đặt ra trong Quy hoạch 1547 là toàn bộ phần diện tích rất lớn, trải dài trên nhiều tỉnh, thành này sẽ được áp dụng các giải pháp thủy lợi nhằm giải quyết tình trạng ngập úng cho cả khu vực. Trong đó thực hiện ngay các giải pháp kiểm soát thủy triều thông qua việc chủ động hạ thấp mức nước trên các kênh trục bao quanh vùng bờ hữu sông Sài Gòn - Nhà Bè. Việc này nhằm phát huy khả năng trữ nước của hệ thống kênh rạch, hồ nước và các khu vực thấp, trũng, làm tăng khả năng tiêu thoát cho hệ thống cống trong thành phố. Từ đó chấm dứt tình trạng ngập, lụt do lũ và triều cường, tạo nền cho việc tiêu thoát nước mưa từ hệ thống kênh rạch cũng như gắn việc vận hành công trình kiểm soát nước với cải thiện môi trường kênh, rạch trong khu vực.
Tiếp theo là thực hiện các giải pháp kiểm soát ở khu vực ngã ba sông Đồng Nai - Sài Gòn, bao gồm các giải pháp kiểm soát lũ thượng lưu, kiểm soát triều nhằm giải quyết bài toán chống ngập, lụt cho khu vực TP Hồ Chí Minh trong điều kiện có lũ lớn ở thượng lưu và nước biển dâng trong tương lai. Theo Quy hoạch 1547, các giải pháp công trình trên đã phải được thực hiện từ hàng chục năm trước.
Quy hoạch 1547 chia khu vực TP Hồ Chí Minh thành 3 vùng kiểm soát ngập, lụt. Trong đó trọng tâm của quy hoạch là vùng I, gồm toàn bộ khu vực bờ hữu sông Sài Gòn - Nhà Bè, gồm cả khu vực nội thành cũ đang còn nhiều bức xúc về tiêu thoát nước đô thị, môi trường và bao trùm cả khu vực phía Nam thành phố cùng một phần thuộc bờ tả các sông Vàm Cỏ, Vàm Cỏ Đông thuộc tỉnh Tây Ninh hiện nay.
Vùng II gồm toàn bộ khu vực ngã ba sông Đồng Nai - Sài Gòn, là vùng đang phát triển, tình hình tiêu thoát nước thuận lợi hơn do đó có thể bố trí công trình để chống ngập, tiêu nước. Vùng III gồm toàn bộ khu vực bờ tả sông Nhà Bè - Soài Rạp - là vùng sinh quyển, có thể xây dựng các công trình kiểm soát nước quy mô lớn, tùy thuộc vào tình hình, diễn biến nước biển dâng và quá trình phát triển đô thị phía Nam thành phố.
Quy hoạch trên cũng đưa ra phương án khá chi tiết để chống ngập úng cho vùng I là xây dựng hệ thống đê bao ven bờ hữu sông Sài Gòn (đoạn từ Bến Súc), sông Soài Rạp và bờ tả sông Vàm Cỏ Đông đến tỉnh lộ 824 ở xã Đức Hòa - tỉnh Tây Ninh hiện nay. Trọng tâm của các công trình chống ngập cho vùng I là hệ thống cống khép kín tuyến đê bao được đặt tại các cửa sông, rạch đổ ra sông Sài Gòn, Nhà Bè, sông Vàm Cỏ và sông Vàm Cỏ Đông. Các cống chính gồm cống Rạch Tra, Vàm Thuật, Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, sông Kinh, Kinh Lộ, Kinh Hàng, Thủ Bộ, Bến Lức, Kênh Xáng Lớn. Hệ thống cống này có nhiệm vụ khống chế mực nước và kiểm soát môi trường nước khu vực phía trong đê bao để không cao hơn mực nước cho phép theo yêu cầu tiêu thoát nước mưa. Một mặt không gây cản trở lớn đến giao thông thủy liên vùng và chủ động cắt đỉnh triều.
Hướng thoát nước chính trong khu vực được xác định là hướng Bắc - Nam, vì vậy hệ thống kênh trục thoát nước chính được xác định là các kênh dọc theo hướng này. Trục kênh Rạch Tra - Thầy Cai - An Hạ - kênh Chợ Đệm được cải tạo nạo vét, mở rộng để tải nước từ vùng trũng thành phố về phía Nam. Tuyến sông Vàm Thuật, kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên khi hoàn thành sẽ nâng cao khả năng tiêu thoát nước.
UBND thành phố được giao tổ chức nghiên cứu quy hoạch mạng lưới hồ điều tiết phân tán cụ thể cho từng khu vực, từng vùng và cốt nền, từ đó điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch giao thông cho phù hợp, bảo đảm diện tích đất dành cho các hồ điều tiết không được nhỏ hơn 17% tổng diện tích toàn vùng.
Về phương án quy hoạch chống ngập úng cho vùng II, quy hoạch yêu cầu khu đô thị cần tôn nền cao trên mực nước lũ khoảng +2,5m; khu nhà vườn, du lịch phải có đê bao khép kín với các cống dưới đê tiêu nước khi lũ xuống thấp. Những khu vực Thủ Đức cần cải tạo sông, rạch để tăng cường khả năng tiêu thoát nước. Ngoài ra, để cải thiện điều kiện giao thông đường thủy, cần nạo vét, cải tạo các trục kênh rạch, đồng thời làm giảm áp lực lũ sông Đồng Nai đối với các khu đô thị mới ven sông Sài Gòn. Đối với quy hoạch chống ngập úng cho vùng III, đây được xác định là vùng đệm, việc tiêu thoát nước sẽ được giải quyết với các công trình lớn, tùy thuộc vào tình hình nước biển dâng và quá trình phát triển đô thị ở phía Nam thành phố. Trước mắt, để chống ngập trong điều kiện hiện tại phải sử dụng hệ thống đê bao nhỏ và đê biển.
Về Kiểm soát lũ từ thượng lưu, quy hoạch yêu cầu bổ sung nhiệm vụ điều tiết lũ, hoàn thiện quy trình vận hành của các hồ chứa để bảo đảm an toàn và kiểm soát lũ tạo thuận lợi để chống ngập cho vùng hạ du. Phối hợp vận hành xả lũ các hồ Dầu Tiếng, Trị An, Phước Hòa và các hồ khác ở thượng lưu có xét đến chế độ thủy triều đoạn cửa sông. Phân lũ sông Đồng Nai sang sông Thị Vải qua sông Đồng Môn, kết hợp với cải tạo môi trường. Phân lũ sông Sài Gòn qua Rạch Tra. Kết hợp phân lũ với cải tạo đất, môi trường ở vùng I cũng như giảm áp lực ngập, lụt do lũ cho trung tâm thành phố. Ngăn và chuyển hướng tiêu thoát lũ tràn từ phía Tây vào địa bàn thành phố.
Về thời gian, quy hoạch đặt mục tiêu trong giai đoạn I sẽ triển khai các dự án khu vực bờ hữu sông Sài Gòn - Nhà Bè, gồm xây dựng 6 cống ngăn triều quy mô lớn là cống Phú Xuân, Mương Chuối, sông Kinh, Kinh Lộ, Thủ Bộ, kênh Hàng và các cống nhỏ tại những tuyến rạch khác. Đồng thời xây dựng tuyến đê bao nối các cống và nạo vét các kênh trục tiêu thoát nước trung tâm thành phố về phía Nam. Tiếp theo sẽ xây dựng 2 cống lớn là Rạch Tra, Vàm Thuật và các cống nhỏ khác liên hoàn với các tiểu dự án hệ thống thủy lợi bờ hữu sông Sài Gòn; nạo vét tuyến trục Rạch Tra - An Hạ - Nam Sài Gòn và tuyến trục Vàm Thuật, Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên. Sau đó sẽ xây dựng 4 cống ngăn triều, gồm Bến Nghé, Tân Thuận, Bến Lức, kênh Xáng Lớn và mở thông cống An Hạ hiện hữu cũng như xây dựng hoàn chỉnh tuyến đê bao và các cống nhỏ dưới đê khác.
Giai đoạn II sẽ tiến hành giải quyết ngập lụt cho khu vực ngã ba sông Đồng Nai - Sài Gòn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường, UBND TP Hồ Chí Minh và UBND các tỉnh, thành phố thuộc phạm vi vùng quy hoạch cùng các bộ, ngành liên quan cần sắp xếp thứ tự ưu tiên, bảo đảm đầu tư đồng bộ và có hiệu quả. Trong đó ưu tiên các công trình thi công dở dang và đảm bảo đồng bộ để sớm hoàn thành đưa vào sử dụng phát huy ngay hiệu quả. Xây dựng các cống lớn và hoàn chỉnh tuyến đê, nạo vét các khung trục tiêu chính, kênh trục thoát nước từ trung tâm thành phố về phía Nam cũng như hoàn thiện hệ thống đê bao và các cống nhỏ dưới đê và nạo vét cải tạo hệ thống kênh rạch tăng khả năng thoát nước và phục vụ giao thông thủy.
Dự án ngăn triều cho hiệu quả ra sao?
Một số chuyên gia, nhà khoa học trong lĩnh vực thủy lợi đã có những ý kiến khác, thậm chí đến nay quy hoạch này đã được xem là “lạc hậu”. Tuy nhiên, Quy hoạch 1547 đã chỉ rõ nguyên nhân cơ bản gây ngập, lụt do triều cường, xả lũ và hướng tiêu thoát nước mưa khi xuất hiện tổ hợp mưa - triều. Do đó quan điểm kiểm soát ngập nước, cách tiếp cận từ Quy hoạch 1547 cần được TP Hồ Chí Minh cùng các địa phương liên quan kế thừa và phát huy.
Đến nay, công trình lớn nhất được TP Hồ Chí Minh triển khai theo Quy hoạch 1547 là Dự án giải quyết ngập do triều có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu giai đoạn 1 (Dự án ngăn triều) được đầu tư theo hình thức BT, do doanh nghiệp thành viên của TrungNam Group làm nhà đầu tư. Theo ông Nguyễn Tâm Thịnh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Trung Nam, tại buổi làm việc của Chính Phủ với Ban Thường vụ Thành ủy vào tháng 6 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo phải hoàn thành dự án ngay trong năm nay. Đến thời điểm này dự án cơ bản hoàn thành và chuẩn bị tổng vận hành đồng bộ trong tháng 11 và tháng 12 tới dự án sẽ chính thức được đưa vào vận hành.
Đây được xem là một trong những công trình hạ tầng “trị thủy” có quy mô lớn tại TP Hồ Chí Minh hiện nay với mục tiêu ngăn chặn tình trạng ngập, lụt do triều cường đối với vùng rộng 570 - 750km2 ở bờ hữu sông Sài Gòn và khu vực trung tâm thành phố, nơi đang có khoảng 6,5 triệu người dân sinh sống. Dự án gồm 6 cống kiểm soát triều lớn là Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định, các cống ngăn triều lớn này có khẩu độ từ 40m đến 160m đặt tại các vị trí trọng yếu cùng 2 cống vừa là Cầu Kinh và Bà Bướm và 12 cống ngăn triều quy mô nhỏ dưới đê. Ngoài ra dự án còn xây dựng 7,8km đê kè xung yếu ven sông Sài Gòn.
Khi đưa vào vận hành, hệ thống cống ngăn triều được quản lý và điều khiển tự động thông qua trung tâm điều khiển SCADA. Trong quá trình vận hành, khi triều cường, các cống sẽ được hạ xuống để ngăn triều từ sông chảy vào các tuyến kênh, rạch. Khi thông tin dự báo thời tiết sắp có mưa, các van cống sẽ được mở để nước trong các tuyến kênh, rạch chảy tự nhiên ra sông, hạ mực nước các tuyến kênh, rạch này xuống thấp để làm nơi tạm chứa nước mưa.
Trường hợp mưa lớn xảy ra bất ngờ, các cống ngăn triều ở cửa kênh, rạch sẽ đóng lại, hệ thống máy bơm công suất lớn 6m3/s lắp đặt tại các cống sẽ hoạt động để nhanh chóng hạ thấp mực nước của các tuyến kênh, rạch nhằm tạo nơi chứa tạm nước mưa. Với những tuyến kênh rạch có hoạt động giao thông đường thủy, các cống ngăn triều còn được làm thêm âu thuyền. Tại cống Bến Nghé, cánh cống bằng thép được đặt chìm dưới đáy rạch để không gây cản trở giao thông thủy trong điều kiện bình thường.
Với nguyên lý vận hành trên, khi đi vào hoạt động, ngoài mục tiêu ngăn triều cường và xâm nhập mặn, các tuyến kênh, rạch trong phạm vi Dự án ngăn triều sẽ tạo ra nơi tạm chứa nước mưa rất lớn. Vấn đề còn lại là nước mưa từ các khu vực trong phạm vi dự án có kịp chảy qua hệ thống cống thoát nước để đổ vào các tuyến kênh, rạch đã được xây dựng hệ thống cống ngăn triều trên hay không lại là câu chuyện khác.
Vì vậy, để phát huy hơn nữa hiệu quả của Dự án ngăn triều trong việc tạm trữ nước mưa, giảm tối đa tình trạng ngập lụt do mưa xảy ra ở vùng dự án, TP Hồ Chí Minh cần tổng rà soát hệ thống cống thoát nước đang chảy trực tiếp vào các tuyến kênh, rạch đã được xây dựng cống ngăn triều để có phương án đấu nối, nâng cấp, xây dựng mới hệ thống cống thoát nước.
