Bài 1: Ngập nước và câu chuyện “nóng” hàng chục năm

Mưa, triều và xả lũ vẫn gây ngập trên diện rộng

Sau cơn mưa lớn gây ngập nặng nhiều nơi vào chiều ngày 30/9 vừa qua, Trung tâm Quản lý giao thông và hạ tầng kỹ thuật - Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh đã đưa ra thông tin: Đơn vị ghi nhận 12 tuyến đường bị ngập, đa phần ở khu vực Tây Bắc như đường Hồ Học Lãm, Tên Lửa, Quang Trung, Phạm Văn Chiêu, Nguyễn Văn Khối, Lê Đức Thọ, Phan Huy Ích, Phan Văn Hớn, Nguyễn Văn Quá… Nguyên nhân ngập chủ yếu do mưa lớn kết hợp triều cường. Trong đó, trạm Hà Huy Giáp ghi nhận lượng mưa đạt 79,2 mm chỉ trong 45 phút, trong khi cống thoát nước chỉ được thiết kế chịu tải lượng mưa với tần suất 5 năm/lần là 86 mm trong vòng 3 giờ và đỉnh triều là 1,32 m.

Một nguyên nhân khác xuất phát từ việc thi công dự án làm giảm khả năng tiêu thoát nước tại các khu vực như dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, cải tạo cống thoát nước đường Nguyễn Văn Khối, đường Lê Văn Thọ. Riêng với tuyến đường Phan Huy Ích, Trung tâm Quản lý giao thông và hạ tầng kỹ thuật nhận định rằng, tình hình ngập diễn biến nặng hơn so với các năm trước. Nguyên nhân là do đơn vị thi công Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên tập kết chất thải nạo vét trong lòng tuyến kênh, gây thu hẹp dòng chảy. Khi xuất hiện mưa to, lượng nước dâng lên xâm nhập ngược lại tuyến cống gây ngập.

Tuy nhiên, với cơn mưa lớn vào trưa ngày 6/10, các tuyến đường ở trung tâm thành phố, nơi vốn được coi là nằm khu vực có địa hình cao, gần các hướng tiêu thoát nước ra sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé, kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè như tuyến đường Lê Thánh Tôn, Nguyễn Thị Minh Khai, Lê Lai… cũng đã bị ngập, nước thoát rất chậm.

Cơn mưa chiều tối ngày 7/10 tiếp tục gây ngập nặng trên nhiều tuyến đường ở những khu vực bị mưa lớn bao phủ, kể cả những khu vực có cốt nền cao, gần các tuyến sông, kênh thoát nước như địa bàn Gò Vấp.

Để hỗ trợ người dân địa phương ứng phó với ngập lụt, giảm thiểu thiệt hại tài sản và ảnh hưởng đến đời sống, sinh hoạt cũng như sản xuất kinh doanh, ngày 9/10 vừa qua, ông Ngô Trọng Xuyên, Trưởng phòng Kinh tế - Hạ tầng phường An Hội Tây đã thông báo về diễn biến của các đợt triều cường, mưa lớn. Theo đó, mực nước đỉnh triều tại trạm Phú An từ ngày 10-13/10 sẽ ở mức từ 1,56m đến 1,62m. Riêng trạm Thủ Dầu Một mực nước khi triều cường lên trong những ngày này sẽ ở mức thấp nhất là 1,73m, cao nhất lên đến 1,82m.

Một nguy cơ hiện hữu khác có thể gây ngập nặng trên diện rộng đối với khu vực TP Hồ Chí Minh là việc xả lũ hồ Dầu Tiếng. Cách đây vài năm khi còn là Phó trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai, ông Trần Quang Hoài từng băn khoăn rằng: Việc vận hành hồ Dầu Tiếng để giảm thiểu nguy cơ ngập, lụt cho TP Hồ Chí Minh là một bài toán khó, chưa có lời giải.

Theo thiết kế, lưu lượng xả tràn của hồ Dầu Tiếng có thể lên đến 2.800 m3/s. Từ khi đưa vào khai thác đến nay, hồ Dầu Tiếng mới chỉ xả lũ 3 đợt với lưu lượng tối đa lên đến 600 m3/s, 538 m3/s và 400 m3/s, nhưng đã gây ngập lụt trên diện rộng cho khu vực TP Hồ Chí Minh. Theo ông Trần Quang Hoài, lưu vực sông Sài Gòn - Đồng Nai không chỉ có hồ Dầu Tiếng, mà còn có một chuỗi các hồ chứa khác. Do đó việc vận hành xả lũ của lưu vực sông Sài Gòn - Đồng Nai là một vấn đề vô cùng khó khăn, phức tạp.

Đại diện Công ty TNHH MTV khai thác thuỷ lợi miền Nam - đơn vị quản lý vận hành hồ Dầu Tiếng cũng từng lo ngại rằng, tác động của biến đổi khí hậu, hồ Dầu Tiếng xả lũ nhiều hơn, ngập lụt đối với TP Hồ Chí Minh và tỉnh Tây Ninh sẽ càng trở nên trầm trọng. Việc xả lũ hồ Dầu Tiếng hiện đang phải đối diện với nhiều rủi ro, nhất là trước thực trạng chỉ có 1 tuyến thoát lũ là sông Sài Gòn. Trong khi sức tải lũ đoạn sông Sài Gòn từ chân đập về đến cầu Bến Súc khá nhỏ, làm gia tăng nguy cơ ngập lụt khi lưu lượng xả qua tràn vượt quá 200m3/s.

Chậm triển khai các quy hoạch thoát nước, ngăn triều

Với mục tiêu quản lý nước mưa, nước thải để chống ngập cho TP Hồ Chí Minh, cách đây 25 năm Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định phê duyệt Quy hoạch tổng thể hệ thống thoát nước TP Hồ Chí Minh đến năm 2020 (Quy hoạch 752). Vùng quy hoạch được triển khai trên phạm vi 140 km2 ở khu vực trung tâm và 510 km2 ở khu vực lân cận.

Mục tiêu đặt ra trong quy hoạch này là chia nội thành và vùng phụ cận thành 6 lưu vực thoát nước chính để thoát nước mưa và chia thành 9 khu vực thu gom với 9 nhà máy, trạm xử lý nước thải. Quy hoạch 752 xác định một số khu vực đất thấp nằm ven lưu vực trung tâm cần phải áp dụng giải pháp công trình là xây dựng trạm bơm cục bộ. Các trạm bơm cần xây dựng là Thanh Đa với công suất 1,1m3/s; Mễ Cốc 1 có công suất 1,5m3/s; Mễ Cốc 2 với công suất 1m3/s, xây dựng hồ điều hòa tại chỗ ở Thủ Đức với tổng dung tích 100 nghìn m3 trên diện tích mặt bằng khoảng 4ha.

Ngoài ra, trong tổng chiều dài hệ thống cống và mương thoát nước mưa lên đến 6 triệu mét, TP Hồ Chí Minh phải tập trung cải tạo các tuyến cống chung hiện có với chiều khoảng 15,2 nghìn mét. Cải tạo cống chung chính dài 1,4 triệu mét, cống chung cấp 2 và 3 là 602 nghìn mét, cống thu nước mưa khoảng 207 nghìn mét và mương hở là 3,77 triệu mét. Việc này nhằm bảo đảm cho vùng quy hoạch đạt các chỉ tiêu cơ bản về hạ tầng thu gom, thoát nước là hệ thống cống chung đạt 111m/ha; cống cấp 2 và 3 là 48m/ha diện tích; cống thu nước mưa đạt 11m/ha diện tích và mương hở là 100m/ha.

Thực hiện quy hoạch trên, TP Hồ Chí Minh đã và đang đầu tư kinh phí rất lớn để cải tạo, xây dựng mới hệ thống thoát nước mưa, thu gom nước thải như các dự án cải tạo rạch Bến Nghé, kênh Tân Hóa - Lò Gốm, kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, rạch xuyên Tâm, rạch Văn Thánh… Trong đó, công trình có quy mô lớn đã được đưa vào vận hành một phần là Dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Tại dự án này, ngoài việc nạo vét kênh, xây dựng đường giao thông, kè 2 bờ kênh và lắp đặt tuyến cống bao dài 8,4km, đường kính 3m để thu gom nước thải về nhà máy xử lý, dự án đã thay thế, mở rộng 72km cống thoát nước cấp 2 và 3. Đồng thời khảo sát, mở rộng hàng trăm km cống cấp 4.

Tuy nhiên, trước khi triển khai, dự án đã được hàng loạt chuyên gia, nhà khoa học chỉ ra những vấn đề bất hợp lý như: Số liệu về đỉnh triều và lượng mưa, tần suất các cơn mưa lớn được lấy làm căn cứ để thiết kế dự án đã quá cũ và ở mức rất thấp; dự án chưa tính toán đến ảnh hưởng từ việc xả lũ từ hồ Dầu Tiếng, Trị An… Đây là nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng hệ thống cống thoát nước trong phạm vi dự án nhanh chóng quá tải trước các cơn mưa lớn xảy ra trong thời gian rất ngắn những năm gần đây.

Đặc biệt, điều khiến nhiều chuyên gia, nhà khoa học cùng lên tiếng phản biện là nếu như ở dự án tiền khả thi, đơn vị tư vấn đã đưa phương án xây dựng cống ngăn triều cho kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè để ngăn triều cường tràn vào kênh, giữ mực nước kênh thấp để biến cả tuyến kênh này thành nơi trữ tạm nước mưa cho lưu vực. Nhưng đến dự án khả thi, công trình cống ngăn triều cho tuyến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đã bị tư vấn thiết kế loại bỏ.

Kỹ sư Vũ Hải, Phó Chủ tịch Hội nước và môi trường thời điểm đó đã nói rất rõ: Đối với TP Hồ Chí Minh cũng như các khu vực chịu ảnh hưởng của bán nhật triều (thủy triều lên, xuống 2 lần/ngày) kết hợp với các cơn mưa lớn vào cao điểm mùa mưa lũ, triều cường hàng năm, thì việc xây dựng các hồ điều tiết nước mưa và các đập ngăn triều trên kênh, rạch để biến hệ thống kênh, rạch thành các hồ điều hòa nước mưa là giải pháp hữu hiệu để chống ngập. Với tuyến kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, nếu xây dựng đập ngăn triều, tuyến kênh có thể tạm trữ được khoảng 1 triệu m3 nước mưa.

Ngoài ra, Quy hoạch 752 còn xác định 9 lưu vực thu gom nước thải với nhiều tuyến cống thu gom lớn nhỏ cùng các nhà máy xử lý nước thải. Nhưng phải đến cuối tháng 8 vừa qua, UBND TP Hồ Chí Minh mới đưa ra kế hoạch triển khai. Trong đó, để đạt mục tiêu thu gom và xử lý 80% lượng nước thải đô thị vào năm 2030, TP Hồ Chí Minh đã xác định sẽ có 9 hệ thống thu gom, xử lý nước thải với trên 8,5 nghìn tuyến cống trên địa bàn sẽ được hoàn thiện. Trong đó, chỉ riêng các dự án nâng cấp, cải tạo, chỉnh trang hệ thống đường bộ cũng sẽ có 77 tuyến cống được xây dựng mới.

Do quy hoạch trên chậm được triển khai đồng bộ trên diện rộng, nên những dự án đã đầu tư chỉ phát huy hiệu quả trong phạm vi hẹp. Đồng thời nhiều dự án chậm được hoàn thành khiến tình trạng ngập, lụt vẫn có xu hướng gia tăng, cả ở những khu vực, tuyến đường trước đây ít xảy ra. Nhất là trước thực trạng mưa, lũ diễn biến bất thường do biến đổi khí hậu những năm gần đây.

Để giải quyết tình trạng ngập, lụt cho khu vực TP Hồ Chí Minh, từ năm 2008 Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt Quy hoạch thủy lợi chống ngập úng cho thành phố và các địa phương lân cận (Quy hoạch 1547). Căn cứ vào quy hoạch này, năm 2013 Dự án hỗ trợ kỹ thuật phòng lũ hạ du sông Sài Gòn cũng đã được Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam đưa ra. Dự án đã chỉ rõ những nguyên nhân gây lũ và ngập, lụt cho khu vực như cao trình thấp, xả lũ hồ Dầu Tiếng, Trị An, triều cường, mưa lớn tại chỗ và cơ sở hạ tầng thoát nước hạn chế… từ đó đưa ra giải pháp về xây dựng loạt công trình để chống ngập, úng cho khu vực hạ du sông Sài Gòn.

Đối với việc kiểm soát lũ cho sông Sài Gòn, sau khi tính toán khả năng tải lũ của tuyến sông này, dự án đưa ra con số khi hồ Dầu Tiếng xả lũ vượt quá 500m3/s, mực nước tại trạm Thủ Dầu Một và Phú An sẽ vượt mức báo động 3. Trường hợp hồ thủy lợi này phải xả lũ với công suất thiết kế là 2.800m3/s để bảo vệ đập, cả vùng có diện tích rộng 28 nghìn ha thuộc nhiều xã, phường của thành phố với dân số khoảng 620 nghìn người sẽ bị ngập sâu trong nước.

Từ đó, giải pháp được đưa ra là phân lũ hồ Dầu Tiếng qua tuyến Rạch Tra bằng cách tận dụng các tuyến kênh rạch có sẵn như: Sóc Lào, Thai Thai, Láng The, kênh Tây cùng lúc với việc nâng cao tuyến đê bảo vệ 2 bờ sông Sài Gòn. Dù vậy, những năm qua các giải pháp công trình này chưa được quan tâm đúng mức để triệt tiêu nguy cơ ngập, lụt do xả lũ hồ Dầu Tiếng.