Bài 2: Ngăn triều để biến hệ thống kênh, rạch thành nơi chứa nước mưa

Cống thoát nước quá tải và đặt sâu?

Góp ý về Đề án quy hoạch thủy lợi phục vụ việc tìm kiếm giải pháp chống ngập úng cho TP Hồ Chí Minh trước đây, TS Tô Văn Trường - một chuyên gia trong lĩnh vực này đã từng chỉ rõ, ngoài 3 nguyên nhân gây ngập là tổ hợp mưa - triều và lũ, còn có những nguyên nhân khác. Trong đó có phần do hệ thống cống thoát nước chưa đáp ứng được khả năng tiêu thoát nước. Ngoài ra, từ hàng chục năm trước, nhiều chuyên gia, nhà khoa học của các hội, hiệp hội chuyên ngành và viện nghiên cứu cũng đã nêu ra những nguyên nhân gây ngập lụt cho TP Hồ Chí Minh.

TS Nguyễn Hồng Bỉnh, Phó Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật xây dựng TP Hồ Chí Minh trước đây cũng đã từng chỉ ra rằng, hệ thống cống thoát nước của thành phố đều đặt sâu, cách mặt đất từ 1-2m khiến đỉnh cống thấp hơn mực nước đỉnh triều. Vì vậy lúc triều cường đạt đỉnh, những miệng cống thoát (không có van 1 chiều) nước sẽ chảy ngược vào cống, tràn ra mặt đường gây ngập. Gặp mưa lớn vào thời điểm này, tình trạng ngập, lụt càng nghiêm trọng. Những lúc không mưa nhưng triều cường đạt đỉnh, các khu vực có cốt nền thấp ven sông, rạch cũng thường xuyên bị ngập do triều cường chảy ngược qua cống thoát nước, tràn lên đường.

Thời điểm Đề án Quy hoạch thủy lợi phục vụ việc tìm kiếm giải pháp chống ngập úng cho TP Hồ Chí Minh được UBND thành phố đưa ra, TS Hồ Long Phi (Đại học Bách khoa TP Hồ Chí Minh) đã từng khuyến cáo, nếu hạ thấp mực nước triều trên kênh Tàu Hũ xuống 1m, hiệu quả thoát nước sẽ tăng 40-60%. Nhưng do khả năng thoát nước hiện tại của hệ thống cống với tiết diện quá nhỏ, nên cần thiết phải tăng lên gấp 3-5 lần.

PGS.TS Nguyễn Văn Điềm nêu thực trạng, TP Hồ Chí Minh (trước sáp nhập) có địa hình phức tạp, từ cao trình trên 9, 10 đến cao trình dưới 1. Do phát triển mở rộng thành phố qua nhiều giai đoạn, hệ thống cống thoát nước ở vùng 1 đã bị sai lệch về công năng. Một tuyến cống cấp 2 có thể thu, vận chuyển nước dọc theo diện tích có địa hình từ cao trình 6 đến dưới 1 và kết quả là chuyển nước ở khu vực cao gây ngập cho vùng thấp khi cửa xả các tuyến cống đang bị bít do triều cường. Mặt khác, cống thoát nước thường đặt sâu hơn mặt đường trên 1m. Góc đường Hồng Bàng - Minh Phụng tuyến cống có đường kính 1m đặt sâu hơn vỉa hè 3m tính từ đáy cống nên trong cống luôn đầy nước, dẫn đến khả năng tải nước bị hạn chế.

Để đảm bảo hiệu quả chống ngập, lụt do mưa, triều, Dự án hỗ trợ kỹ thuật phòng lũ hạ du sông Sài Gòn của Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam đã bám sát Quy hoạch 1547, chia khu vực triển khai dự án ra thành 3 vùng. Trong đó vùng 1 nằm kẹp giữa sông Sài Gòn và sông Vàm Cỏ Đông cần triển khai giải pháp đê và cống. Cụ thể là xây dựng 11 cống ngăn triều lớn đặt tại các tuyến sông, kênh, rạch, gồm Rạch Tra, Vàm Thuật, Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, sông Kinh, Bến Lức... Vùng 2 nằm kẹp giữa sông Đồng Nai và Sài Gòn cũng với giải pháp chính là đê và lắp đặt 8 cống ngăn triều. Riêng vùng 3 ở khu vực Cần Giờ không đầu tư xây dựng công trình ngăn triều lớn, chỉ xây dựng công trình phục vụ nuôi trồng thủy sản hoặc làm muối.

Nhằm triển khai hiệu quả dự án này, Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam xác định cần đẩy nhanh các công trình thoát nước và chống ngập theo Quy hoạch 752, kết hợp với các công trình thủy lợi để giải quyết triệt để khả năng tiêu thoát nước cho vùng trung tâm TP Hồ Chí Minh. Riêng vùng quy hoạch chống ngập, lụt cho trung tâm TP Hồ Chí Minh được xác định có diện tích 42 nghìn ha, dân số khoảng 7 triệu người với giải pháp nâng cấp hệ thống đê bao, cống hiện có. Đồng thời xây dựng các cống ngăn triều Vàm Thuật, Nước Lên, cống Tân Hóa; nâng cấp hệ thống kênh, rạch thoát nước Hóc Môn - Bắc Bình Chánh, hoàn chỉnh tuyến đê bao Nam Rạch Tra, xây dựng trạm bơm hạ mực nước sông, rạch tại Vàm Thuật và rạch Nước Lên với công suất 210m2/s.

Ngập, lụt đã là vấn đề nan giải với cả Đồng Nai

Ngập lụt cũng đã trở lên nghiêm trọng với địa bàn TP Đồng Nai dù đây được coi là khu vực chủ yếu có địa thế cao, gần các hướng thoát nước chính như sông Đồng Nai, sông Buông. Nếu như năm 2021 trên địa bàn Đồng Nai có khoảng 62 điểm ngập, đến năm 2025 còn khoảng 19 điểm ngập đang được tiếp tục xử lý, thì ngay trong các đợt mưa lớn vào năm ngoái đã xuất hiện thêm nhiều điểm ngập mới tại khu vực Phước Tân, phường Tam Phước, An Viễn và khu vực cầu Đồng Khởi.

Tình trạng ngập nước không chỉ diễn ra ở đô thị, mà còn xảy ra ở nhiều khu vực nông thôn như ngập cục bộ trên đường ĐT774, ĐT774B; ngập một số điểm trên QL1; ngập dọc theo sông Thao và sông Buông; ngập ở khu vực suối Ông Quế và đường ĐT769. Trong khi đó nhiều tuyến đường, nhất là tại các tuyến đường hẻm trong đô thị chưa có hệ thống thoát nước, nước mưa chảy tràn trên đường, dồn từ nơi cao xuống nơi trũng, thấp, tạo dòng chảy lớn như tại các tuyến đường hẻm kết nối ra đường Đồng Khởi và một số tuyến đường trên địa bàn phường Trảng Dài, Biên Hòa.



Tháng 9 vừa qua. mưa lớn kết hợp triều cường và lượng nước từ thượng nguồn đổ về đã khiến mực nước sông Đồng Nai dâng cao, gây ngập cục bộ tại nhiều khu dân cư và tuyến giao thông chính. Tại các khu vực trũng thấp, ven sông, suối như phường Phước Tân, Long Bình, Xuân Lộc, Trị An, Bình Long, xã Đak Nhau, Bình Minh, Phước Thái, Nam Cát Tiên... mực nước có thời điểm dâng nhanh, ảnh hưởng đến việc đi lại và sinh hoạt của người dân. Trong đó địa bàn phường Phước Tân là một trong những nơi có nhiều khu vực thấp trũng, sông, suối chảy qua nên thường xuyên chịu ảnh hưởng khi mưa lớn kéo dài. Có thời điểm, gần 400 hộ dân bị ngập, nước dâng khoảng 1,5m ở nơi trũng, thấp.

Đặc biệt, cơn mưa lớn kéo dài từ đêm đến sáng 30/9 kết hợp triều cường dâng cao đã khiến nhiều tuyến đường, khu dân cư trên địa bàn TP Đồng Nai ngập sâu. Trên địa bàn phường Long Thành, mưa lớn gây ngập cục bộ tại nhiều khu vực thuộc Lộc An, ven suối Bưng Môn và An Lâm. Trong đó tuyến ĐT769, đoạn qua khu phố Lộc An bị ngập rất nặng, nước tràn vào nhà dân hai bên đường. Có nơi nước dâng khoảng 1m, khiến việc đi lại của người dân gặp nhiều khó khăn.

Tại xã Long Phước, mưa lớn kéo dài từ khoảng 3h30 đến 5h30 sáng đã gây ngập cục bộ tại một số khu vực, ảnh hưởng đến việc đi lại và sinh hoạt của người dân. Tuyến đường từ khu vực cây xăng đến Khu công nghiệp Bàu Cạn - Tân Hiệp xuất hiện nhiều đoạn nước dâng cao. Nước tràn vào 3 nhà dân, có nơi ngập khoảng 60cm. Công an các đơn vị, địa phương của Đồng Nai đã phải đồng loạt vào cuộc bám địa bàn, hỗ trợ người dân di chuyển đến nơi an toàn; bảo vệ, di chuyển tài sản và điều tiết giao thông.

Ngày 16/6 vừa qua UBND TP Đồng Nai đã ban hành kế hoạch khắc phục tình trạng ngập nước khi mưa lớn. Kèm theo đó là danh sách 51 điểm ngập cục bộ thường xuyên, chưa kể các điểm ngập mới phát sinh. Ông Hồ Văn Hà, Phó Chủ tịch UBND TP Đồng Nai nêu rõ, thời gian qua việc đầu tư các hệ thống thoát nước mưa, phục vụ công tác thoát nước, chống ngập trên địa bàn chưa được chú trọng. Các hệ thống thoát nước mưa chủ yếu được đầu tư cùng các tuyến đường giao thông và hạ tầng kỹ thuật khu dân cư, khu đô thị, khu công nghiệp cùng các dự án có công năng phục vụ hỗn hợp khác. Do đó, việc chống ngập vẫn đang là vấn đề nhức nhối, cần tiếp tục quan tâm, thực hiện đồng bộ.

Các cơn mưa lớn xảy ra bất thường và kéo dài khiến những khu vực trũng thấp bị dồn ứ nước từ thượng lưu đổ về, gia tăng liên tục theo thời gian mưa. Cộng với tình trạng các hồ thủy điện, hồ chứa nước phải xả lũ đã gây ngập tại một số khu vực thuộc phường Phước Tân, phường Bình Phước, xã Đồng Tâm… Do đó, ngoài huy động các sở, ngành, địa phương vào thực hiện kế hoạch này, TP Đồng Nai đã yêu cầu các Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng trên địa bàn và các chủ đầu tư dự án thoát nước, chống ngập tính toán quy mô đầu tư các dự án thoát nước, chống ngập chuẩn bị dự án cho phù hợp, tuân thủ các quy hoạch và đáp ứng khả năng thoát nước theo lưu vực. Lựa chọn, đề xuất các dự án chống ngập, tiêu thoát nước vào danh mục dự án trọng điểm, dự án quan trọng, cần ưu tiên bố trí vốn và có cơ chế đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án...