Với sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, thế giới đang trải qua những biến động nhanh chóng, phức tạp và khó lường. Ranh giới giữa các mối đe dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng trở nên mong manh. Các nguy cơ an ninh đã tác động trực tiếp và sâu sắc đến đời sống hằng ngày của mỗi gia đình. Một chiến dịch tin giả, một kịch bản lừa đảo trực tuyến tinh vi, sự cố mất an toàn dữ liệu cá nhân, hay những thách thức từ ô nhiễm môi trường, dịch bệnh... đều có thể tước đi sự bình yên, phá vỡ sinh kế và đe dọa sức khỏe của mỗi người dân.
Bước đột phá tư duy về an ninh con người
Trên góc độ quốc tế, thuật ngữ "an ninh con người" (Human Security) được Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) định hình qua hai trụ cột, bao gồm: "không bị sợ hãi" (freedom from fear): Bảo vệ con người khỏi các mối đe dọa bạo lực và những cú sốc đột ngột trong cuộc sống, chẳng hạn như chiến tranh, tội phạm, bạo lực gia đình hoặc các cuộc khủng hoảng… và "không bị thiếu thốn" (freedom from want): Bảo vệ con người khỏi những mối đe dọa mang tính cấu trúc và lâu dài như nghèo đói, bệnh tật, thất nghiệp và sự suy thoái môi trường. Cách tiếp cận này nhấn mạnh việc bảo vệ quyền sống, quyền phát triển và phẩm giá con người trước các mối đe dọa mang tính toàn cầu.
Đối với Việt Nam, an ninh con người không phải là một khái niệm được vay mượn cơ học của quốc tế hay là một thuật ngữ mang tính khẩu hiệu. Đó là sự kế thừa, phát huy từ tư tưởng xuyên suốt "Dân là gốc", coi con người vừa là mục tiêu, vừa là chủ thể, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng. Tuy nhiên, điểm sáng tạo mang tính đột phá trong tư duy của Đảng là: An ninh con người không tách rời khỏi an ninh quốc gia, an ninh chế độ và lợi ích lâu dài của dân tộc. Thật vậy, một quốc gia không thể có an ninh toàn vẹn nếu chủ quyền bị đe dọa hoặc có nền chính trị bất ổn. Ngược lại, an ninh quốc gia không thể được coi là vững chắc nếu người dân phải sống trong nỗi lo âu trước tội phạm, đói nghèo, dịch bệnh hay sự bất công... Do đó, đặt con người ở vị trí trung tâm chính làm sâu sắc hơn bản chất cách mạng, tiến bộ và nhân văn của nền an ninh nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng. Nói cách khác, Đảng và Nhà nước đã vận dụng nhuần nhuyễn lý luận quốc tế vào điều kiện thực tiễn của nước ta để giải quyết các bài toán an ninh phi truyền thống.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đánh dấu bước phát triển vượt bậc về lý luận khi đặt "an ninh con người" trong tổng thể nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Đảng ta đã nâng tầm lý luận khi lồng ghép "an ninh con người" vào nhiệm vụ bảo vệ chế độ, bảo vệ Nhà nước. An ninh con người được định vị là nền tảng, là thước đo cao nhất cho sự phát triển bền vững của đất nước và sự ổn định của an ninh quốc gia. Xét về mặt bản chất, bảo vệ Nhà nước xã hội chủ nghĩa hiện nay chính là phải bảo vệ được sự an toàn của người dân. Nhà nước mạnh hay yếu, chế độ vững hay không, phụ thuộc trực tiếp vào mức độ an toàn và niềm tin của nhân dân. Sự thay đổi tư duy này được thể hiện rõ nét qua ba trụ cột chiến lược:
Một là, lấy con người là trung tâm và chủ thể, chuyển từ bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ sang bảo vệ toàn diện quốc gia, chế độ và con người. Đây là đột phá trong tư duy và cũng là bước chuyển dịch mang tính bản lề. Trong tư duy an ninh truyền thống trước đây, an ninh con người thường được nhìn nhận là hệ quả sau khi chủ quyền lãnh thổ, biên giới địa lý và thể chế chính trị được bảo đảm ổn định. Tuy nhiên, Đại hội XIV đã xác định an ninh con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực quyết định sự thành bại của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Theo tư duy mới này, nhiệm vụ giữ gìn biên cương, vùng trời, vùng biển vẫn là ưu tiên bất biến, là điều kiện cần; song, nếu chỉ giữ vững biên giới địa lý mà tình hình xã hội bất ổn, đời sống người dân bị đe dọa, niềm tin của nhân dân vào chế độ bị suy giảm, thì cái gốc của an ninh quốc gia sẽ bị lung lay từ bên trong. Do đó, giữ được lòng dân, bảo đảm sự ổn định xã hội mới là điều kiện đủ để quốc gia trường tồn và phát triển. Mọi chính sách, chiến lược an ninh trong giai đoạn mới phải lấy người dân làm trung tâm, lấy sự an toàn về tính mạng, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân làm mục tiêu cao nhất. Suy cho cùng, dân là gốc của chế độ, bảo vệ vững chắc an ninh con người chính là bảo vệ tận gốc rễ của quốc gia và chế độ xã hội chủ nghĩa.
Hai là, lồng ghép toàn diện các yếu tố an ninh phi truyền thống vào nội hàm bảo vệ an ninh con người. Đây là bước cụ thể hóa tư duy quản trị an ninh hiện đại của Đảng tại Đại hội XIV, nhận diện sâu sắc rằng bên cạnh các nguy cơ an ninh truyền thống, những nguy cơ an ninh phi truyền thống đang trực tiếp hằng ngày tác động đến sự an toàn của mỗi người dân. Trọng tâm là bảo đảm an ninh kinh tế cá nhân, an ninh môi trường và dịch bệnh, an ninh mạng và an ninh dữ liệu cá nhân...
Ba là, gắn kết chặt chẽ, biện chứng giữa hai mục tiêu chiến lược “an ninh để phát triển” và “phát triển để an ninh”. Tư duy mới xác định rõ mối quan hệ nhân quả, tương hỗ khăng khít giữa an ninh con người và sự phát triển quốc gia. Phát triển kinh tế phải gắn liền với việc hiện thực hóa tiến bộ và công bằng xã hội. Đảng và Nhà nước ta kiên quyết khẳng định nguyên tắc cốt lõi: tuyệt đối không đánh đổi an ninh con người, không đánh đổi môi trường sống và sự an toàn của người dân để chạy theo tăng trưởng kinh tế.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng được phản ánh trực tiếp qua hạnh phúc của nhân dân
Trong kỷ nguyên mới, bảo đảm an ninh con người chính là phương thức bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng một cách chủ động, kiên cố và bền vững nhất. Cơ chế khoa học ở đây là dựa trên nguyên lý "miễn dịch tự nhiên". Hệ tư tưởng của Đảng chỉ thực sự sống động và vững chắc khi nó chuyển hóa thành những giá trị thực tiễn trong đời sống của nhân dân. Khi người dân được đặt tại vị trí trung tâm của mọi chủ trương, quyết sách của đất nước, khi cuộc sống của họ được bảo đảm cả kinh tế cá nhân, an sinh xã hội lẫn an toàn trước các nguy cơ an ninh, niềm tin của họ vào chế độ sẽ được củng cố một cách tự nhiên. Khi người dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc và an toàn, họ sẽ tự hình thành một hệ "miễn dịch tự nhiên", một cơ chế đề kháng mạnh mẽ trước mọi âm mưu lôi kéo, kích động hay xuyên tạc của các thế lực thù địch. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng giờ đây không còn là nhiệm vụ riêng của các cơ quan chuyên trách trên mặt trận lý luận hay không gian mạng, mà là kết quả thực tế của việc nâng cao chất lượng sống, bảo đảm an toàn và hạnh phúc của mỗi người dân, mỗi gia đình. Khi lòng dân đồng thuận và tin tưởng vào chế độ, mọi âm mưu kích động, phá hoại của các thế lực thù địch đều bị vô hiệu hóa từ trong trứng nước.
Có thể nói, hiệu quả của công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng được phản ánh trực tiếp qua hạnh phúc của nhân dân, qua mức độ hài lòng, an tâm của nhân dân đối với chế độ. Lòng dân chính là thước đo khách quan và chính xác, là bệ đỡ vững chắc nhất cho một hệ tư tưởng. Trong giai đoạn lịch sử mới của dân tộc, bảo đảm an ninh con người đã được nâng tầm thành một chiến lược chính trị trung tâm. Chăm lo, bảo vệ, làm dân " yên lòng" chính là cách củng cố "thế trận lòng dân" - thành trì bất khả xâm phạm trước mọi thế lực thù địch.
Bảo đảm an ninh con người trong kỷ nguyên mới đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt, kết nối sâu sắc bản sắc dân tộc và tư duy đột phá của Đại hội XIV với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Giải pháp căn cơ của công tác bảo vệ Đảng và Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn lịch sử mới chính là giữ vững lòng dân, xây dựng "thế trận lòng dân" vững chắc để bảo đảm sự trường tồn của chế độ và sự phát triển bền vững của đất nước.
