Ai sẽ bảo vệ kho tàng trong những chiếc tàu đắm?

Đã 10 năm kể từ khi có công ước quốc tế về bảo vệ kho tàng của hàng ngàn chiếc tàu đắm nằm dưới lòng biển trên thế giới, Anh và một số nước khác vẫn chưa phê chuẩn nó. Liệu số di sản khổng lồ dưới đáy biển này có nên được bảo vệ hay chấp nhận bỏ mặc cho chúng bị cướp đoạt?

15/11/2011 15:10

Tháng 11/2001, Công ước UNESCO về Bảo vệ di sản văn hóa dưới nước (PUCH) cuối cùng đã được phê chuẩn nhưng chỉ thực sự có hiệu lực vào năm 2009 khi quốc gia thứ 20 là đảo quốc Barbados thuộc khu vực Nam Mỹ phê chuẩn nó. Công ước được soạn thảo nhằm bổ sung cho Luật Biển năm 1982 của Liên Hiệp Quốc (LHQ) và hiện có 40 quốc gia phê chuẩn. Công ước chỉ bảo vệ những chiếc tàu đắm hay phế tích đã trên 100 năm như là những khu vực tiền sử ở Bắc Hải và vùng nước ngoài khơi Alexandria ở Ai Cập. Những quốc gia trong công ước sẽ bảo vệ tàu đắm trong vùng nước chủ quyền của họ, còn đối với di sản thuộc vùng biển quốc tế thì "các bên liên quan" sẽ cùng chịu trách nhiệm.

Tuy nhiên, 10 năm đã trôi qua mà công ước vẫn chưa nhận được sự phê chuẩn của số cường quốc hải quân như Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc hay Mỹ, và giới khảo cổ nhằm mục đích thương mại vẫn tiếp tục định vị xác tàu đắm dưới đại dương để kinh doanh. Người phát ngôn của Bộ Văn hóa, Truyền thông và Thể thao Anh cho biết những cuộc bàn cãi về công ước vẫn đang tiếp tục trong chính quyền nước này song việc phê chuẩn chưa được coi là ưu tiên. Còn Robert York, Chủ tịch Ủy ban Chính sách về khảo cổ biển phối hợp (JNAPC), lập luận rằng lý do thực sự mà chính quyền Anh - đặc biệt là Bộ Quốc phòng Anh - không phê chuẩn công ước PUCH là vì lo ngại sự dính líu đến những tàu chiến nước này trên khắp thế giới. Bởi vì theo luật về di sản quân đội của Anh năm 1986, nhiều tàu chiến của Anh trên thế giới được bảo vệ, bao gồm những con tàu bị đắm trong cuộc xung đột Falkland cũng như những còn tàu ngầm của Đức chìm trong vùng biển của Anh.

Xác tàu cướp biển của thuyền trưởng Kidd được phát hiện ngoài khơi Cộng hoà Dominica.

Vào tháng 9/2011, Bộ Giao thông Tây Ban Nha thông báo ký kết một thỏa thuận với Tổ chức Khai thác biển Odyssey (OMR) để trục vớt 200 tấn bạc trị giá 150 triệu bảng Anh từ chiếc tàu SS Gairsoppa bị tàu ngầm Đức đánh chìm năm 1941. Chính quyền Anh sẽ nhận 20% giá trị của di sản mà Odyssey khám phá, nhưng UNESCO tuyên bố thỏa thuận này đã vi phạm tinh thần Công ước PUCH. Theo số liệu thống kê, hiện có khoảng 3 triệu xác tàu đắm đang nằm dưới lòng biển trên thế giới. UNESCO tin rằng, nỗ lực khai thác xác tàu đắm để săn kho tàng trái phép là điều không thể chấp nhận được cũng như đối với việc khảo cổ trái phép trên mặt đất - ví dụ vụ cướp mộ của Tutankhamun. Caesar Bita, nhà khảo cổ biển người Kenya và chuyên gia về thương mại thời cổ giữa Trung Quốc và châu Phi tin rằng, ông sắp tìm được tàn tích của đội tàu truyền thuyết Zheng He ở ngoài khơi Kenya và lo ngại chúng có nguy cơ bị cướp bóc kho tàng. Các công ty trục vớt xác tàu đặc biệt quan tâm đến những chiếc tàu chở vàng, bạc, đồ sứ và những vật có giá trị khác.

Xác tàu Mary Rose được vớt năm 1982 ở biển Solent đang trưng bày trong một nhà bảo tàng biển mới.

Queen Anne'Revenge là tàu cướp biển Anh của Edward Teach - nổi tiếng với biệt danh Cướp biển Râu Đen - bị chìm ngoài khơi Bắc Carolina năm 1718. Hiện nay nhiều hiện vật của tàu được trưng bày tại một bảo tàng ở Bắc Carolina - bao gồm những khẩu súng ngắn, chai rượu, cùm xích người nô lệ và một bộ đồ nghề phẫu thuật - nhưng kho tàng của Râu Đen không tìm thấy ở đây.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Sean Kingsley, Giám đốc Tổ chức quốc tế Giám sát xác tàu đắm (WWI) và là người phát ngôn của Odyssey, cho rằng các quốc gia phê chuẩn Công ước PUCH chỉ đại diện cho 5% vùng bờ biển trên thế giới. Và theo điều khoản của Công ước PUCH thì xác tàu Titanic (đắm trên 100 năm) chỉ được bảo vệ từ năm 2012, còn những tàu thuộc hai cuộc chiến tranh thế giới I và II chưa được bảo vệ - đó là điều mà giới hải quân lo ngại. Tháng 9/2011, Hiệp hội Hải quân châu Âu (ENA) đã có sự phản đối về việc các công ty cứu đắm Hà Lan xâm phạm xác 3 chiếc tàu chiến Anh bị trúng ngư lôi ngoài khơi Hà Lan năm 1914 để tìm kiếm kim loại.

Mặc dù vậy cũng có một số xác tàu thời chiến tranh được bảo vệ. Ví dụ, mới đây Cơ quan Hàng hải Ba Lan đã lập khu vực cấm lặn 500m xung quanh xác tàu Wilhelm Gustloff bị chìm ở biển Baltic tháng 1/1945. Chiếc tàu chở 10.000 người Đức tị nạn từ mặt trận phía đông bị đắm và chỉ có 500 người sống sót. Năm 2006, một nhóm thợ lặn Australila định vị được xác tàu ngầm mini M24 của Nhật Bản ở ngoài khơi Sydney . Tàu chìm sau khi tham gia cuộc tấn công hải cảng Sydney năm 1942. Hiện chính quyền Australia đã lập vùng cấm lặn 500m tương tự như Ba Lan quanh xác tàu, được giám sát bằng thiết bị nghe dưới nước và bất cứ ai vi phạm sẽ bị phạt đến 725.587 bảng Anh khoảng 1,1 triệu USD).

Nhưng nếu các xác tàu và phế tích dưới biển vẫn cứ hấp dẫn mọi người thì cách nào tốt nhất để thỏa mãn sự tò mò của công chúng? Năm 1982, tàu chỉ huy Mary Rose của Vua Henry VIII - Anh được vớt lên từ lòng biển Solent và năm sau nhà bảo tàng trị giá 35 triệu bảng Anh mở cửa đón công chúng ở thị trấn Portsmouth miền Nam nước Anh. Giáo sư John Adams, lãnh đạo Khoa Khảo cổ biển Đại học Southampton nhận định đây là dự án bảo tồn và nghiên cứu thành công và nhà bảo tàng này nằm trong số những nhà bảo tàng biển nổi tiếng nhất thế giới thu hút trên 300.000 du khách mỗi năm. Ở Cộng hòa Dominica , một nhà bảo tàng tại chỗ dưới nước được thành lập quanh xác 2 chiếc tàu buồm cổ xưa của người Tây Ban Nha bị chìm trong cơn bão năm 1724.

Nhà bảo tàng tại chỗ dưới nước là sáng kiến của Giáo sư Charles Beeker Đại học Indiana . Giáo sư Beeker - người khám phá xác tàu cướp biển Quedagh Merchant của Thuyền trưởng Kidd - phê phán mạnh việc một số người lấy sọ của lính thủy Nhật Bản từ nhiều xác tàu ở Thái Bình Dương. Trong khi ủng hộ việc bảo tồn xác tàu tại chỗ dưới biển, UNESCO hy vọng các quốc gia lớn khác, bao gồm Australia và Pháp, nhanh chóng phê chuẩn Công ước PUCH

Trang Thuần (tổng hợp)