Trên thực tế, việc giám định cá tầm là yếu tố quan trọng để xác định loài cá tầm được phép kinh doanh tại Việt Nam. Tuy nhiên vấn đề này lại đang phát sinh vướng mắc khiến cơ quan Hải quan gặp khó khăn trong việc thông quan hàng hóa.
Thời gian giám định kéo dài, cá tầm có thể chết
Đại diện Chi cục Hải quan cửa khẩu Hữu Nghị cho biết, hiện Hải quan đang ở thế khó trong việc thông quan hàng hoá là mặt hàng cá tầm. Trên thực tế không có sự thống nhất trong giám định thì không thể thông quan được. Hiện tại Chi cục còn tồn trên hệ thống 83 bộ tờ khai chưa thực hiện thông quan được.
Việc lấy mẫu giám định mất nhiều thời gian, nhân lực, tài chính (trung bình 1 lô gửi giám định phát sinh khoảng 15 triệu đồng) và việc lưu mẫu các cá thể cá tầm phục vụ công tác giám định tại Chi cục đang trong tình trạng quá tải, nếu số lượng hàng nhập khẩu về nhiều. Chi cục đã mua 9 tủ đông để bảo quản lấy mẫu nhưng đến nay vẫn quá tải do chưa có kết luận rõ ràng và tờ khai chưa được thông quan nên vẫn phải duy trì việc bảo quản.
"Việc bảo quản hàng hoá tại cửa khẩu trong quá trình kiểm tra và chờ kết quả giám định gặp nhiều khó khăn. Đây là hàng hoá đặc thù cần có điều kiện bảo quản, nuôi nhốt, đặc biệt nếu thời gian giám định kéo dài dẫn đến toàn bộ lô hàng cá tầm sẽ bị chết, gây thiệt hại cho doanh nghiệp và phát sinh khiếu nại, khiếu kiện.
Chi cục đã thực hiện các biện pháp để hạn chế việc nhập khẩu cá tầm, yêu cầu doanh nghiệp bảo quản hàng hoá tại cửa khẩu dẫn đến các doanh nghiệp nhập khẩu cá tầm có phản ứng và gửi công văn kêu cứu đến Thủ tướng Chính phủ và các bộ, ngành", đại diện Chi cục Hải quan cửa khẩu Hữu Nghị cho hay.
Nhằm đảm bảo hàng hóa nhập khẩu đúng với nội dung khai báo trên tờ khai hải quan và Giấy phép CITES cấp, ngăn chặn việc cá tầm không đúng với Giấy phép CITES, không thuộc Danh mục được phép kinh doanh tại Việt Nam; đồng thời thực hiện kiểm soát chặt đối với mặt hàng cá tầm nhập khẩu theo yêu cầu của Bộ NN&PTNT và giải quyết được các khó khăn vướng mắc phát sinh, thời gian qua, Bộ Tài chính đã có Văn bản số 13797/BTC-TCHQ ngày 2/12/2021 kiến nghị Bộ NN&PTNT xem xét hướng dẫn xử lý các vướng mắc phát sinh liên quan đến cá tầm nhập khẩu. Việc thông quan đối với các lô hàng cá tầm nhập khẩu được thực hiện khi có kết luận cụ thể của cơ quan chuyên môn đáp ứng yêu cầu nhập khẩu; đúng với nội dung khai báo trên tờ khai hải quan, Giấy phép CITES được cấp và thuộc Danh mục loài thủy sản được phép kinh doanh tại Việt Nam.
Theo đó, Tổng cục Hải quan đã có các công văn chỉ đạo hải quan địa phương thực hiện các biện pháp kiểm tra, kiểm soát, giám định đối với các lô hàng cá tầm nhập khẩu từ Trung Quốc. Tuy nhiên quá trình lấy mẫu và phối hợp với các đơn vị trong việc giám định cá tầm nhập khẩu đến nay vẫn đang còn vướng mắc.
Lúng túng giám định
Ngày 14/5/2021, Bộ NN&PTNT đã có công văn số 2788/BNN-TCTS cung cấp thông tin về đơn vị, tổ chức giám định cá tầm nhập khẩu, cụ thể: Đối với lĩnh vực thủy sản, Bộ NN&PTNT đã chỉ định Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật và Viện Nghiên cứu hải sản thực hiện lấy mẫu giám định mẫu vật.
Theo đó, cơ quan Hải quan đã phối hợp với 2 Viện nêu trên để lấy mẫu giám định các lô cá tầm nhập khẩu. Tuy nhiên, các kết quả giám định của 2 Viện không kết luận cụ thể giống loài, con lai hay con thuần chủng của cá tầm nhập khẩu có đúng với tên ghi trên Giấy phép CITES hay không khiến cơ quan Hải quan gặp khó khăn trong quá trình làm thủ tục thông quan các lô hàng đã có kết quả giám định. Ngày 7/1/2022, Viện Nghiên cứu hải sản có công văn gửi Chi cục Hải quan cửa khẩu Hữu Nghị - Lạng Sơn thông báo từ chối giám định đối với mặt hàng cá tầm để hoàn thiện phương pháp phân tích ADN.
Trong khi đó, tại buổi đối thoại giữa các cơ quan thuộc Bộ NN&PTNT (Vụ Pháp chế - Tổng cục Lâm nghiệp, Cơ quan Thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam - Tổng cục Lâm nghiệp, Viện Nghiên cứu hải sản) với đại diện các hộ nuôi cá tầm trong nước ngày 28/12/2021, lãnh đạo Tổng cục Lâm nghiệp đã kết luận: "Việc định loại chính xác là rất cần thiết, là công cụ kiểm tra hàng hóa của cơ quan Hải quan. Tổng cục Lâm nghiệp giao cơ quan thẩm quyền quản lý CITES là đầu mối phối hợp với các cơ quan khoa học CITES và đại diện các hộ dân nuôi cá tầm trong nước tiếp tục định loại cá tầm (kết hợp các phương pháp xác định hình thái với ADN)".
Để các doanh nghiệp và cơ quan Hải quan thực hiện thống nhất, mới đây Tổng cục Hải quan đã đề nghị Bộ NN&PTNT có hướng dẫn cụ thể về cơ quan giám định và phối hợp với cơ quan Hải quan trong việc kiểm tra hàng hóa nhập khẩu có phù hợp với giấy phép CITES do cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam cấp và có thuộc Danh mục loài thủy sản được phép kinh doanh tại Việt Nam hay không. Đồng thời đề nghị tạm dừng cấp giấy phép CITES đối với cá tầm nhập khẩu cho đến khi có cơ quan xác nhận giống, loài, con lai, con thuần chủng đúng với giấy phép CITES của cá tầm nhập khẩu.
Nỗi khổ của người nuôi cá tầm và cá sấu 
