Chiều 9/3, tin vui "82 bia đá các khoa thi tiến sĩ triều Lê-Mạc (1442-1779) tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hà Nội" được UNESCO chính thức công nhận là Di sản tư liệu thế giới đã lan nhanh khắp cả nước. Sau Mộc bản triều Nguyễn, bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám là di sản thứ 2 của Việt Nam bước vào danh mục Di sản tư liệu thế giới, quả là sự kiện đặc biệt ý nghĩa bên thềm Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Một giá trị to lớn của 82 bia Văn Miếu - Quốc Tử Giám chính là từ lâu đã được coi như biểu tượng về tri thức và truyền thống hiếu học của dân tộc Việt
Tất cả các bài minh, ký trên văn bia, đều của các bậc đại thần, trí thức lớn của thời đại. Bởi thế, mỗi áng văn chương còn lưu không chỉ là những tác phẩm văn học có giá trị, mà còn chứa đựng những bài học tư tưởng nhân văn sâu sắc, mãi mãi là bài học quí giá và nguồn cổ vũ lớn cho chúng ta hôm nay và mai sau. Trong bối cảnh nước ta đang trên con đường hội nhập, giáo dục càng trở thành quốc sách hàng đầu, văn hoá, khoa học và đội ngũ trí thức đang giữ vai trò cực kỳ quan trọng đối với sự nghiệp chung của đất nước, càng thấy giá trị tư tưởng mà những tấm bia để lại.
Vườn bia Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Được lưu danh trên bia đá ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, là niềm tự hào không chỉ của cá nhân người đỗ đạt, mà còn của cả gia đình, dòng họ, nhưng cũng là kết quả của cả trí tuệ mẫn tiệp lẫn quá trình dùi mài kinh sử, chăm chỉ học hành trong nhiều năm tháng, từ nhỏ đến lớn với nhiều kỳ thi căng thẳng. Vì thế, tên tuổi mỗi bậc khoa cử được lưu, cũng là những tấm gương sáng về tinh thần học tập để hậu thế noi theo.
| Theo bà Phạm Thúy Hằng, PGĐ Trung tâm hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, giá trị ở 82 tấm bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở chỗ mang nhiều nét độc đáo, đặc sắc, mà không một quốc gia nào có được. Mỗi tấm bia ghi lại kết quả một kỳ khoa bảng, lưu danh những người đã thi đỗ trong suốt gần 300 năm, từ 1442 đến 1779. Mỗi dòng chữ trên 82 tấm bia đá là những tư liệu nguyên gốc và độc bản về những danh nhân đã đi vào lịch sử dân tộc, giúp hậu thế có thể tìm hiểu chính xác và đầy đủ hơn những trí thức lớn, như Nguyễn Trãi- tác giả "Đại cáo bình Ngô", nhà sử học Ngô Sĩ Liên, người soạn bộ sách "Đại Việt sử ký toàn thư" nổi tiếng, nhà bác học Lê Quý Đôn - tác giả của "Kiến văn tiểu lục, Đại Việt thông sử", vv… |
Từ hàng trăm năm trước, ý nghĩa giáo dục của việc khắc bia đã đươc khẳng định: "Bia đá này dựng lên, chẳng những chỉ làm rạng rỡ cho người đương thời được đề danh lên đá mà còn để khuyến khích, khuyên răn người đời sau trông vào… Người đời sau xem vào tấm bia này phải chỉ tên mà nói: vị này cương trực trong sạch, vị này trung với nước, vị này có ơn với dân… Nếu không được thế người ta sẽ nhìn vào mà bảo: kẻ này hèn nhát, nham hiểm, kẻ này a dua theo ham muốn của vua, hạng tiểu nhân xu nịnh... Ngàn đời sau đúng sai thiện ác đều còn cả ở đây!" (Bia khoa thi tiến sĩ năm 1694)
Ngay trên văn bia đầu tiên, năm 1442, Đại thần Thân Nhân Trung cũng đưa ra bài học lớn trong phát triển giáo dục, chăm lo đào tạo nhân tài và đến nay, dẫu đã gần 600 năm qua, vẫn vẹn nguyên giá trị: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ".
82 tấm bia được ghi lại trong suốt hơn 3 thế kỷ, là những minh chứng hùng hồn về truyền thống coi trọng hiền tài, đạo học của cha ông ta trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước, đồng thời, cũng khẳng định những đóng góp không nhỏ của các bậc trí thức vào quá trình phát triển của quốc gia Đại Việt.
Tuy nhiên, sau khi đã trở thành Di sản tư liệu thế giới, vấn đề bảo vệ nguyên vẹn 82 bia tiến sĩ để tránh khỏi nguy cơ bị hủy hoại bởi thời gian và môi trường, là điều UNESCO quan tâm. Kế hoạch quản lý đối với di sản do Việt
| Ngay trong ngày đầu tiên văn bia tiến sĩ Văn Miếu trở thành di sản nhân loại, chúng tôi đã cùng nhiều du khách thăm lại vườn bia. Những nét độc đáo của các tấm bia đươc bà Phạm Thúy Hằng giới thiệu: Các bài văn bia đều được ghi rõ thời gian dựng, tên người được vinh danh, người soạn văn bia, cho thấy tính xác thực, nguyên bản và duy nhất của tư liệu. Trên một số tấm bia, còn lưu lại những vết đục chữ, ghi nhận vào thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh, tên các đời nhà Trịnh đều bị nhà Nguyễn đục bỏ. Mỗi tấm bia đều có kích thước khác nhau, hình thức những con rùa đội bia cũng nhiều khác biệt, thể hiện quan điểm, tinh thần của mỗi thời đại. Không chỉ chứa đựng tiếng nói khoa học, lịch sử phong phú từ trong quá khứ, các tấm bia còn đánh dấu bước phát triển mỹ thuật của nước ta trong từng giai đoạn. Mỗi tấm bia là một tác phẩm mỹ thuật điêu khắc với đường nét hoa văn được chạm khắc tinh tế, thể hiện cảm hứng và tài năng sáng tạo của các nghệ nhân hàng đầu với nhiều phong cách, trong nhiều giai đoạn khác nhau. Đặc biệt, trong khi các tấm bia đều được trang trí hoa cúc, long, ly, qui, phượng, thì riêng tấm văn bia năm 1643 lại độc đáo với hình những người nông dân bên chú trâu đồng. Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc đã chia sẻ: Đây là điều rất quý, khi trên tấm bia tiến sĩ lại có hình ảnh nông dân, thể hiện tư tưởng khuyến nông, trọng sĩ của thời ấy. |
