Những con số biết nói
Số liệu thống kê mới nhất, tình trạng rút BHXH một lần vẫn duy trì ở mức cao qua các năm. Cụ thể, năm 2024 ghi nhận 1,1 triệu người rút BHXH một lần; năm 2025 hơn 1 triệu người. Tính riêng trong 4 tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống đã giải quyết cho gần 275.000 người hưởng BHXH một lần.
Theo số liệu của BHXH Việt Nam, một con số đáng suy ngẫm khác là sự chênh lệch quá lớn giữa số người rút một lần so với số người bắt đầu hưởng chế độ hưu trí hằng tháng. Trong 4 tháng đầu năm 2026, trong khi có tới gần 275.000 người rút một lần thì chỉ có 25.290 người bắt đầu hưởng lương hưu hằng tháng cùng kỳ.
Điều này cho thấy xu hướng ưu tiên lợi ích ngắn hạn đang áp đảo lợi ích dài hạn trong một bộ phận không nhỏ lao động. Mặc dù, tính đến đầu tháng 5/2026, cả nước có 21,73 triệu người tham gia BHXH, tăng so với cùng kỳ năm trước, nhưng làn sóng rời bỏ hệ thống vẫn là một thách thức lớn đối với mục tiêu bao phủ an sinh toàn dân.
Phân tích nguyên nhân ở góc độ xã hội, PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học lao động xã hội cho rằng, không người lao động nào muốn tiêu sớm “của để dành” mà đằng sau mỗi quyết định rút BHXH một lần là nỗi lo "cơm áo".
“Khi tương lai việc làm không ổn định, yêu cầu đóng bảo hiểm trong hàng chục năm trở thành một mục tiêu quá xa vời. Một công nhân mất việc ở tuổi ngoài 40, đối mặt với tiền thuê trọ, chi phí học hành của con cái và bệnh tật của cha mẹ, rất khó để ưu tiên cho câu chuyện lương hưu của hai mươi năm sau. Với họ, vài chục triệu đồng rút ra lúc này là "phao cứu sinh" để trang trải viện phí hoặc cầm cự qua giai đoạn thất nghiệp”, PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương nhận định.
Bên cạnh đó, xu hướng trẻ hóa của thị trường lao động khiến lao động lớn tuổi (trên 40 tuổi) gặp khó khăn trong việc tìm kiếm công việc mới có đóng BHXH. Khi không thấy được hành trình đóng BHXH có thể đi đến đích, việc rút một lần được coi như một giải pháp tất yếu để giải quyết khó khăn tức thời.
Áp lực lên hệ thống an sinh
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, việc người lao động rút BHXH một lần mang lại lợi ích tức thì nhưng lại tiềm ẩn những hệ lụy lâu dài nghiêm trọng. Đối với cá nhân sẽ là đánh mất "tấm lưới an sinh" quan trọng nhất khi về già. Đến tuổi nghỉ hưu, người lao động sẽ mất đi nguồn thu nhập ổn định và thẻ bảo hiểm y tế (BHYT) miễn phí.
Khi không còn sức lao động và không tích lũy, người già dễ rơi vào cảnh phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình hoặc trở thành gánh nặng xã hội. Thực tế cho thấy, phần lớn người đã rút BHXH một lần thường không quay lại hệ thống, dẫn đến tình trạng trắng lương hưu khi về già.
“Ở góc nhìn rộng hơn, tình trạng này gây áp lực cực lớn lên ngân sách trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng. Gánh nặng an sinh sẽ chuyển từ trách nhiệm đóng - hưởng của cá nhân sang gánh nặng trợ cấp xã hội của nhà nước. Hơn nữa, việc rút hàng loạt cũng ảnh hưởng đến tính ổn định và cân đối tài chính của quỹ BHXH”, PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương phân tích.
Bàn về giải pháp, giảng viên Nguyễn Thị Quỳnh Trang (Khoa Tài chính Ngân hàng và Bảo hiểm, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật công nghiệp) cho rằng, để giảm thiểu tình trạng người lao động rút BHXH một lần cần triển khai đồng bộ các giải pháp.
Trước hết là thiết kế lại hệ thống BHXH theo hướng linh hoạt và tiệm cận thực tế lao động hiện đại. Cần xem xét rút ngắn thời gian đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu xuống mức hợp lý hơn (ví dụ như 10 năm), đồng thời tạo ra các mô hình đóng - hưởng phù hợp cho lao động không liên tục, như lao động tự do hoặc làm việc theo mùa vụ. Việc cho phép người lao động chuyển đổi linh hoạt giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện mà không mất quyền lợi cũng sẽ giúp duy trì sự tham gia liên tục trong hệ thống.
Tiếp đó, trong bối cảnh thu nhập thấp là nguyên nhân khiến người lao động rút BHXH một lần, có thể áp dụng các gói hỗ trợ tài chính, chẳng hạn như cấp bù một phần mức đóng BHXH cho nhóm lao động yếu thế, hay có hình thức hỗ trợ nếu người lao động không rút BHXH một lần sau khi nghỉ việc.
“Một giải pháp quan trọng nữa cần được nhắc đến là hoàn thiện hệ thống hỗ trợ người lao động chuyển đổi việc làm. Một trong những nguyên nhân khiến người lao động rút BHXH là do mất việc, không có thu nhập và không có định hướng rõ ràng cho nghề nghiệp tương lai. Việc đầu tư vào hệ thống dịch vụ việc làm công - tư, các trung tâm đào tạo nghề và các nền tảng việc làm trực tuyến, giúp kết nối người lao động với cơ hội mới, là giải pháp thiết thực để họ duy trì sự ổn định và tiếp tục tham gia BHXH”, bà Nguyễn Thị Quỳnh Trang đánh giá.
Trong khi đó, để người dân hiểu hơn về ý nghĩa của tham gia BHXH, hạn chế rút BHXH một lần, BHXH Việt Nam cho biết, thời gian tới, đơn vị này sẽ tiếp tục chỉ đạo BHXH các địa phương đổi mới mạnh mẽ nội dung, hình thức tuyên truyền theo hướng gần dân, sát cơ sở, lấy hiệu quả phát triển người tham gia và sự hài lòng của người dân làm thước đo. Tăng cường ứng dụng công nghệ số, truyền thông đa phương tiện, đồng thời phát huy vai trò của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội trong tuyên truyền, vận động thực hiện chính sách BHXH.
