Như chúng ta đều biết, phong trào Thơ Mới thời tiền chiến xuất hiện từ năm 1932, tính đến nay vừa tròn 90 năm. Đó là một trong những phong trào thơ rầm rộ nhất, có nhiều nhà thơ lớn và nhiều tác phẩm thơ xuất sắc đi cùng năm tháng.
Nhân kỷ niệm dấu mốc 90 năm ra đời của phong trào Thơ Mới và Tự lực văn đoàn, ngày 17/10/2022 vừa qua, Viện Văn học đã tổ chức Hội thảo khoa học “90 năm phong trào Thơ Mới và Tự lực văn đoàn”.
Vài năm trước tôi đã có bài viết về bài thơ mở đầu phong trào thơ mới, không phải tiên sinh Tản Đà như lâu nay nhiều người vẫn nghĩ mà chính là Phan Khôi với bài thơ “Tình già” bản in đầu tiên trên tờ “Phụ nữ tân văn” số 122 ra ngày 10-3-1932. Và, cái mới thời nào cũng vậy thường dị ứng với cái cũ! Thời đó tác giả bài thơ đã bị không ít người phản bác, đả kích mà tiêu biểu là bài “Nhàn ngâm” của Tùng Thành cũng đăng trên tờ “Phụ nữ tân văn”: “Trách bác Phan Khôi khéo rắc rối/ Noi gương Hồ Thích làm thơ mới/ Câu dài câu ngắn chẳng ra sao/ Vần đụp, vần đơn nghe thật thối”.
Những tập thơ nào góp phần chủ yếu làm nên lịch sử thơ ca Việt Nam hiện đại? Mỗi người đọc, bằng vào sức đọc, sức thẩm và gout thẩm mỹ của mình sẽ có một đáp án cụ thể, và chắc hẳn không phải ai cũng giống ai. Riêng tôi, xin được “cả gan” đưa ra danh sách của mình như sau:
Sống đến trăm năm, nếm trải đủ những buồn vui của kiếp người, nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh có lẽ là nhà thơ còn lại của phong trào thơ Mới (1930-1945), cho dù hiện tại, ở tuổi bách niên giai lão, ông không thể đi lại được nhưng sức sống của một tâm hồn thi ca để lại với những câu thơ đã ghi dấu ấn trong dòng văn học Việt Nam thì không thể nào lãng quên...
Đặt câu hỏi: “Thi quốc hay truyện quốc?”, người viết bài này muốn nói chuyện văn chương nước mình, và đã hình dung trước cái tình thế đầy oái oăm phiền toái của một sự đi ngược nước. Là bởi, đáp án cho câu hỏi dường như đã có sẵn đấy lâu rồi và được xác quyết như một điều thiên kinh địa nghĩa đến mức chẳng mấy ai buồn băn khoăn với chuyện “thi quốc” hay “truyện quốc” nữa.
Từ trước đến nay, vì quá mê Hoài Thanh với "Thi nhân Việt Nam" nên tôi vẫn cho rằng thi sỹ Tản Đà là người mở đầu cho phong trào Thơ Mới khi đọc những dòng Hoài Thanh viết về cụ Tản Đà trong "Thi nhân Việt Nam": “ ...Tiên sinh đã dạo những bản đàn mở đầu cho một cuộc hòa nhạc tân kỳ đang sắp sửa ...”.
Dưới Cầu Giang Tô (1940) là truyện thơ, dài 324 câu, của thi sĩ Quỳnh Dao, tuy vẫn mang bút pháp trữ tình của phong trào Thơ Mới, song nội dung của nó đã phản ánh được thời cuộc xã hội lúc bấy giờ và như một lẽ tự nhiên đã nhập vào dòng văn học hiện thực cách mạng.
Hàn Mạc Tử là một trong những thi sĩ mở đầu cho phong trào Thơ Mới, cũng là người thành lập “Trường thơ loạn”, một chất thơ điên đến tận cùng của sự điên, say đến tận cùng của sự say. Chẳng phải ngẫu nhiên điên, và ngẫu nhiên say bởi cuộc đời nhà thơ là chuỗi ngày bi thương của bệnh tật giày vò, thứ bệnh phải cách li xã hội để sống đời biệt lập.
Bình tĩnh đọc lại những tác phẩm thơ của Quỳnh Dao để lại, chúng tôi càng thêm trân trọng những vần thơ tuổi trẻ cháy bỏng khát khao, ngập tràn lãng mạn. Càng trân trọng hơn khi nhận ra dưới vẻ đắm say khát khao và lãng mạn kia, là ý chí cách mạng sục sôi của một thi sĩ dám dấn thân vì đất nước. Một người phát lộ tài năng thi ca rất sớm, lại có lý tưởng cách mạng kiên cường, Quỳnh Dao xứng đáng là một thi sĩ tiêu biểu trong phong trào Thơ mới.
