Tất cả những ý kiến trong những ngày qua, đều bắt nguồn từ tấm lòng của công chúng đối với các di sản văn hóa của Thủ đô Hà Nội. Tuy nhiên, để có câu trả lời xác đáng những vấn đề trên, cần một cái nhìn khách quan, thấu đáo.
Chùa Phổ Giác nằm trên mặt con phố nhỏ Ngô Sĩ Liên, quận Đống Đa, Hà Nội. Theo lịch sử, đây là ngôi chùa cổ, được xây dựng vào thời hậu Lê (1770 - 1774), có văn bia Dương Võ bi kí, thờ ba vị tổ sư công tượng. Cũng có truyền thuyết cho rằng đời Lê, chùa có một vị sư trụ trì tên là Phan Cảnh Diệp có tài dạy voi và đã chinh phục được một con voi sổng chuồng, phá phách, gây hại cho dân, nên đã được Chúa Trịnh trọng thưởng. Sau này, Phan Cảnh Diệp đã cưỡi voi đánh giặc và chiến thắng nhiều trận, nên được phong tước Quận công, nhưng ông không ra làm quan mà tiếp tục vào chùa. Chùa hiện vẫn thờ tượng Phan Cảnh Diệp ở hậu cung.
Đặc điểm nổi bật của ngôi chùa là cửa tam quan bằng đá, nép mình dưới bóng si cổ thụ, tạo nên nét độc đáo riêng có. Tam quan không lớn, được xếp từ những viên đá theo hình vòm cuốn. Đứng từ trong chùa nhìn ra, tam quan có hình con sư tử lớn đang há miệng quỳ. Kiểu tam quan này ghi dấu chùa Phổ Giác từng là một trong những sơn môn lớn của phái Tào Động - một thiền phái du nhập vào Việt
Theo sư trụ trì Thích Đàm Tường, chùa Phổ Giác đã qua nhiều lần trùng tu và sửa chữa. Năm 1951, chùa được trùng tu một lần nữa nên phần mái, xà đều được làm từ xi măng cốt thép. Nóc chùa có biển chùa Phổ Giác, không hề đủ đấu cái, đấu con như kiến trúc cổ.
Ông Nguyễn Trọng Hải, Phó trưởng Phòng Văn hóa Thông tin quận Đống Đa cũng xác nhận: "Chùa Phổ Giác được xây mới năm 1951 với kết cấu đơn giản, sử dụng vật liệu thời hiện đại như gạch nung, ngói tây, nền lát gạch hoa, tường xây bằng vôi, vữa, không có trụ đỡ, phía trên vì kèo sử dụng sắt, kết cấu chắp vá, manh mún".
Sau những thăng trầm của lịch sử và thời gian, chùa Phổ Giác đã không còn nguyên trạng. Theo khảo sát vào năm 2008 của đơn vị tư vấn - Công ty CP Xây dựng và Phục chế công trình văn hóa, thì chùa đã bị xuống cấp trầm trọng, "đặc biệt là ngôi tam bảo, nhà tổ, nhà mẫu và toàn bộ mái ngói đã bị xô lệch, dột nát nhiều chỗ, tường xung quanh cũng đã xuống cấp, nhiều chỗ bị nứt, lớp vữa trát bị bong rộp, rêu mốc, làm ảnh hưởng tới giá trị lịch sử, nghệ thuật của di tích".
Nhìn chung, ngôi tam bảo là một công trình hiện đại và có hệ thống lưới cột, tượng cũng như công năng thờ tự bên trong chưa hợp lý với ngôi chùa cổ của Việt
Trước tình hình trên, nhà chùa đã có đơn gửi các cấp, đề nghị được trùng tu, để tránh di tích tiếp tục xuống cấp. Ngày 26/10/2009, Sở VH, TT&DL Hà Nội đã có văn bản xin ý kiến Bộ VH, TT&DL và được Bộ VH, TT&DL đồng ý tu bổ, tôn tạo chùa với các điều kiện cụ thể, đồng thời, yêu cầu phải có giải pháp bảo quản các bia đá hiện có tại chùa. Chùa Phổ Giác sẽ được xây mới dựa trên nguyên tắc: Bố cục mặt bằng phù hợp với phong cách truyền thống của chùa Việt
Như vậy, việc xây dựng lại chùa là cần thiết, mà vẫn đảm bảo tính truyền thống, phù hợp với thực trạng ngôi chùa, cũng như nguyện vọng của bà con phật tử.
Di tích mới xây dựng nửa thế kỷ?
Câu hỏi khiến dư luận băn khoăn chính là: Nếu ngôi chùa mới được xây dựng từ năm 1951, thì tại sao lại được công nhận là Di tích cấp quốc gia? Mang theo câu hỏi này, chúng tôi đã trao đổi với ông Nguyễn Thế Hùng, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ VH, TT&DL và được biết: Phần kiến trúc của chùa Phổ Giác là kiến trúc rất muộn. Do xây dựng vào thời kỳ đất nước còn khó khăn, nên chùa Phổ Giác rất tạm bợ, không có giá trị gì về kiến trúc. Nhưng các pho tượng, chuông, bia cổ, hoành phi, câu đối, đặc biệt là bia Cảnh Hưng năm thứ ba và nhiều hiện vật của chùa lại có giá trị nghệ thuật, lịch sử. Vì thế, năm 1991, chùa Phổ Giác đã được công nhận Di tích cấp quốc gia, nhằm có điều kiện bảo tồn các di sản này.
Ông Hùng cũng cho biết: Có 4 loại di tích quốc gia được xếp hạng là: Di tích khảo cổ, Di tích danh thắng, Di tích lịch sử, Di tích kiến trúc, nghệ thuật. Chùa Phổ Giác thuộc loại Di tích kiến trúc, nghệ thuật, nhưng thực ra, giá trị lớn nhất của chùa Phổ Giác là giá trị nghệ thuật ở các bức tượng cổ, bia cổ cùng nhiều hiện vật khác, chứ không phải ở kiến trúc của ngôi chùa.
Ông Hùng cũng giải thích thêm về một số ý kiến băn khoăn khi thấy ngôi chùa "bị san phẳng": Do đặc điểm về kiến trúc của các ngôi chùa Việt
