1. Lần này, Xiêng Phênh "mắc lưới" tại Lào. Trung tá Võ Trọng Hải, Phó Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh - đơn vị phối hợp với các cơ quan chức năng nước bạn Lào nói rằng, Xiêng Phênh bị bắt trong đường dây tội phạm ma tuý vận chuyển 1 tấn cần sa, 39 bánh heroin (khoảng 15kg) từ Lào vào Việt Nam. Ngay sau khi bị bắt, Xiêng Phênh bị dẫn giải về Công an tỉnh Bô ly Khăm Xay (Lào), bước đầu khai nhận hành vi phạm pháp. Phênh mặc áo phông màu sữa, vẫn vóc dáng rắn khoẻ, mặt bầu và hai tay đeo còng, y nói lý nhí để Công an Lào ghi vào tờ khai: "Tôi, Xiêng Phênh, sinh năm 1959, trú tại bản Đông Ca Lau, quận Xỉ Khốt Tạ Poong, Thủ đô Viêng Chăn, Lào, từng chấp hành án tù chung thân về tội ma tuý tại Việt Nam"…
Tôi lục lại những tấm hình chụp được về cuộc gặp với Phênh tại Trại giam Thanh Xuân gần 2 năm trước. Các tấm ảnh này chụp Phênh trong bộ quần áo kẻ sọc - trang phục dành cho phạm nhân, và hầu như bức ảnh nào Phênh cũng cười, có kiểu còn cười cực kỳ sảng khoái. Ngày đó, tôi vào Trại Thanh Xuân gặp Phênh và một số bị án đang chấp hành tại đây, có tên trong danh sách đặc xá đợt 2/9/2010. Trại giam Thanh Xuân là nơi giam giữ, cải tạo nhiều "tù ngoại".
Phênh bị bắt ngày 18/1/1995, tính đến thời điểm 2/9/2010, Phênh chấp hành được 15 năm, 8 tháng 15 ngày. Khi đó, cái tên Xiêng Phênh có tên trong danh sách đặc xá được chú ý đặc biệt bởi câu chuyện của cựu tử tù người Lào này đã tạo hiện tượng "lạ" trong lịch sử tố tụng Việt Nam: hiếm có ai cho đến khi ra trường bắn, dựa cột, sau đó lại được tha tội chết! Theo quy định pháp luật, quyết định của Chủ tịch nước được xem là cơ hội duy nhất và cuối cùng đối với tử tù. Nếu Chủ tịch nước bác đơn xin ân giảm tử hình, việc còn lại đối với tử tù chỉ là đợi lúc rạng đông ra trường bắn, không có ngoại lệ.
Nhưng trường hợp của Xiêng Phênh ngày đó đã lần đầu tiên "phá lệ" khi đến lúc dựa cột mới khai ra đường dây ma tuý khổng lồ do Vũ Xuân Trường cầm đầu. Chính vì "chiến tích" được cho là cực kỳ quan trọng này đã giúp Phênh thoát án tử hình, được Chủ tịch nước ký lại, ân giảm xuống tù chung thân. Câu chuyện của Xiêng Phênh hồi đó gây xôn xao dư luận và khiến các chuyên gia lập pháp phải nghiên cứu thêm về các trường hợp đặc biệt khi thi hành án tử hình. Sau này, trong giới tội phạm ma tuý bắt đầu rộ lên xu hướng "học Xiêng Phênh".
Đó là khi cơ quan điều tra bắt giam, nhiều mắt xích ma tuý cứ khai nhỏ giọt, không nhận đầy đủ tội lỗi cũng như khai báo đường dây. Ra toà, cũng không hiếm trường hợp làm theo cách này. Tuy nhiên, lịch sử tố tụng không cho phép tạo một tiền lệ thứ hai như Xiêng Phênh nữa. Các cơ quan tố tụng làm rõ trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, còn khi đã "dựa cột" thì dù bị án có "thề" sẽ khai ra đường dây khủng nào nữa thì cũng không có một quyết định miễn án như Xiêng Phênh thứ hai. Chính vì vậy, xu hướng đó dần cũng lịm tắt.
Khi Phênh có tên trong danh sách được đặc xá, đó cũng là sự ưu tiên đặc biệt dành cho phạm nhân thật thà, lạc quan và chăm chỉ lao động, cải tạo. Phênh được những bạn tù mệnh danh là "máy khâu bóng" với bàn tay đan khâu da bóng khéo và nhanh thoăn thoắt. Chính Phênh cũng trả lời câu hỏi chúng tôi trước lúc được đặc xá là, sau này khi về quê, nếu có vốn, Phênh sẽ mở thêm xưởng khâu bóng và cựu tử tù còn không quên chia sẻ ý tưởng lương thiện giúp người nghèo vì theo như lời Phênh, nếu người nghèo không có tiền, không đủ ăn, dễ sa vào ma tuý, tội lỗi…
Bởi sự trải lòng và những tiến bộ thấy rõ trong quá trình cải tạo của Phênh, nên việc phạm nhân này có tên trong danh sách đặc xá, thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước ta. Lâu nay, khi thực hiện chính sách đặc xá, phạm nhân phạm tội về ma tuý nếu vẫn còn hơn 1 năm chấp hành án thì chưa được xét. Mà theo quy định pháp luật hình sự, phạm nhân bị tuyên án tù chung thân sau khi chấp hành được 12 năm tù, nếu cải tạo tốt thì được giảm xuống 30 năm và dù giảm nhiều lần cũng phải đảm bảo thời gian chấp hành án là 20 năm.
Như vậy, phạm nhân bị phạt chung thân về tội phạm ma tuý nếu cải tạo tốt để xét đặc xá cũng phải chịu án đạt ít nhất 19 năm để đảm bảo thời gian còn lại khi đặc xá là dưới 1 năm. Tuy nhiên, trường hợp của Xiêng Phênh áp dụng theo quy định BLHS năm 1985, thời gian chấp hành án của phạm nhân bị kết án chung thân sau khi được giảm chỉ cần 15 năm thay cho 20 năm như BLHS 1999.
Giờ thì Phênh lại bị bắt. Cũng cái cách mà Phênh từng làm như 17 năm trước: cần sa và heroin. Hôm hay tin Phênh bị bắt bên Lào, tôi lần giở lại lịch cũ và nhẩm đếm. Từ ngày được đặc xá tới nay, tính ra tròn năm rưỡi. Những hình ảnh về "kẻ hay cười" Xiêng Phênh ở Trại giam Thanh Xuân hồi nào vẫn hiển hiện, cả những tâm sự mà Phênh nói với chúng tôi trước ngày được trở về nhà, những dự định làm ăn, mở xưởng khâu bóng, rồi làm từ thiện, giúp người nghèo…
3. Tôi hình dung gương mặt tròn trịa và kiểu cười thật thà của Phênh, tôi nghĩ Phênh tâm sự thật. Những người gặp Phênh khi đó cũng tin rằng không có sự dối trá lẩn khuất nơi gương mặt thoát chết kỳ lạ và đã ngồi tù tới gần 16 năm. Tôi cũng tin rằng, những dự định mà Phênh ấp ủ khi đó, như với tay nghề đan, khâu bóng thời gian ở trại, Phênh thêm vốn, mở xưởng khâu bóng ở Lào rồi đưa người nghèo đến lao động, giúp họ có công ăn việc làm là những tâm sự từ suy nghĩ nghiêm túc của Phênh.
Không có ai thật thà đến như Phênh đâu, nhiều người đã nói và nghĩ như thế khi kể câu chuyện cổ tích thời nay mang tên Xiêng Phênh. Bởi không ai chuẩn bị ra trường bắn rồi vẫn nghĩ "họ dọa thôi, rồi sẽ tha" hay vẫn tin rằng Vũ Xuân Trường là "bạn tốt". Và cũng chính bởi sự thực thà và hồn nhiên đó, Phênh mới có cuộc phiêu lưu giữa hai cõi sống và chết, chết và sống từ dạo đó đến tận bây giờ.
Nhưng nếu tin những lời Phênh nói là sự thật, tin tiếng cười của Phênh là khoái trá, là hồn nhiên, thì tại sao Phênh lại tiếp tục "mắc cạn" trong bước đường mà Phênh đã thề thốt là đoạn tuyệt từ lâu? Tôi vẫn nhớ lời Phênh rằng, ma tuý, heroin là kẻ thù, từ nay phải cạch, và cạch đến già. Thế thì điều gì đã khiến Phênh mắc lưới trở lại chỉ sau có một năm rưỡi?
Vụ việc được khám phá trên đất Lào, chúng tôi không có điều kiện để tìm hiểu con người Phênh từ ngày ra tù đến nay. Nhưng tôi để ý tình huống khi lực lượng đánh án của Lào phối hợp với Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh bắt quả tang tại khu vực địa bàn huyện Khăm Cợt, tỉnh Bô Ly Khăm Xay (Lào) 1 xe ôtô chở cần sa và heroin. Khi bị phát giác, các đối tượng vận chuyển đã bỏ trốn vào rừng. Phênh không phải bị bắt tại địa điểm trên mà một ngày sau (8/4), khi lực lượng chức năng mở rộng điều tra vụ án. Điều đó có nghĩa, Phênh là một trong các mắt xích của đường dây vận chuyển ma tuý lớn từ Lào sang Việt Nam.
Bởi thế, xem ra còn lắm sự phức tạp đan xen. Tôi vẫn muốn tin rằng, không phải sự gian dối, xảo quyệt gắn cho Phênh để y tiếp tục dấn sâu với ma tuý, mà rất có thể chính bởi sự thực thà, sự hồn nhiên vốn có - như cái cách mà y khai với hội đồng thi hành án tử hình ngày trước, như cái cách y cười trước phóng viên chúng tôi, cả trải lòng về dự định mở xưởng khâu bóng dạo nào. Hồn nhiên, thực thà, rất có thể tính cách đó cũng là bạn với tội lỗi khi chính điều đó khiến con người ta không đủ bản lĩnh để dứt bỏ sai lầm, nhất là khi chính họ trở lại với môi trường đầy rẫy nguy hiểm bám chực xung quanh…
Bạn đọc thân mến!
Đọc câu chuyện của Xiêng Phênh, hẳn lại một ngày thứ năm không yên ả và lắm nghĩ suy thế sự. Cái tên Xiêng Phênh đã viết chuyện cổ tích bằng cuộc phiêu lưu có thật từ những năm 90 thế kỷ trước. Tất cả có thể đã khép lại từ lâu nếu cái buổi tờ mờ ngày hè năm 1996, Phênh cứ lầm lũi lê bước chân nặng nhọc đi qua đám cỏ úa - nơi mà những người vác cái án như y đã một đi không trở lại trên chính con đường rạp cỏ ấy. Nếu Phênh đã im lặng dựa cột từ ngày đó, cái tên Phênh cũng chìm như bao tử tù khác, không để lại một sự kiện hy hữu và luận bàn đến vậy trong lịch sử tố tụng.
Nhưng giờ thì không phải 90 bánh mà là 39 bánh. Chiểu theo luật pháp Việt Nam, con số đó đủ để bắn Phênh đến 15 lần hay là tiêm thuốc độc với số lần tương tự. Nhưng Phênh phạm tội và bị bắt trên đất Lào, chưa biết mức án nào sẽ dành cho y song chiểu theo luật pháp của đất nước Triệu Voi, có lẽ cái tên "trời đánh không chết" này lại lần nữa đúng. Một cuộc phiêu lưu trong tù sẽ lặp lại…
Không ai tắm hai lần trên một dòng sông.
Không ai thoát chết đến hai lần trong một đời người.
Còn với Phênh?
