Hoạt động trợ giúp pháp lý (TGPL) chính là một trong những biểu hiện thiết thực của giá trị ấy, nhất là đối với những người có hoàn cảnh khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số và những người chưa có đủ điều kiện để tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Câu chuyện TGPL cho bị cáo Hồ Văn V, một người dân tộc thiểu số cư trú tại tỉnh Quảng Trị, trong vụ án bị truy tố về tội “vận chuyển trái phép chất ma túy”, là một minh chứng cho ý nghĩa nhân văn của hoạt động này.
Tại phiên tòa sơ thẩm, bà Đỗ Thị Thu Ba, trợ giúp viên pháp lý thuộc Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Lào Cai, được phân công tham gia bào chữa cho bị cáo Hồ Văn V. Trên cơ sở nghiên cứu hồ sơ vụ án, trao đổi với bị cáo và theo dõi quá trình xét hỏi công khai tại phiên tòa, người thực hiện trợ giúp pháp lý đã đưa ra những luận cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo.
Điều đáng chú ý trong hoạt động bào chữa không phải là việc phủ nhận hành vi vi phạm pháp luật, mà là nhìn nhận vụ án một cách toàn diện, đặt hành vi phạm tội trong mối liên hệ với hoàn cảnh sống, nhận thức, vai trò và khả năng cải tạo của người phạm tội.
Hồ Văn V sinh ra trong gia đình có năm anh em, hoàn cảnh kinh tế khó khăn, việc học tập không đầy đủ và chỉ học hết lớp 5. Bị cáo không có việc làm, thu nhập ổn định, từ đó dễ bị các đối tượng xấu lợi dụng, lôi kéo vào việc vận chuyển trái phép chất ma túy để nhận tiền công.
Trong quá trình giải quyết vụ án, bị cáo V đã thành khẩn khai báo, thừa nhận hành vi phạm tội và thể hiện sự ăn năn, hối cải. Người bào chữa đề nghị hội đồng xét xử áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại Bộ luật Hình sự; đồng thời cân nhắc hoàn cảnh gia đình, điều kiện kinh tế, dân tộc và vai trò của bị cáo trong vụ án để quyết định hình phạt tương xứng. Trên cơ sở đó, người bào chữa đề nghị mức hình phạt từ 18 đến 19 năm tù, miễn hình phạt bổ sung và xem xét miễn án phí sơ thẩm theo quy định.
Những đề nghị ấy cho thấy ý nghĩa cốt lõi của TGPL: Không phải bao che cho sai phạm mà là bảo đảm người bị buộc tội được tiếp cận công lý, được trình bày hoàn cảnh và được xem xét các tình tiết có lợi theo đúng quy định pháp luật.
Giá trị nhân văn của hoạt động TGPL còn thể hiện ở việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho những người yếu thế. Với một người có trình độ học vấn hạn chế, điều kiện kinh tế khó khăn và thuộc đồng bào dân tộc thiểu số, việc tự mình nghiên cứu quy định pháp luật, đánh giá chứng cứ và trình bày các căn cứ có lợi trước tòa là điều không dễ dàng. Sự tham gia của trợ giúp viên pháp lý giúp thu hẹp khoảng cách ấy, để hoàn cảnh kinh tế hay khả năng hiểu biết pháp luật không trở thành rào cản đối với quyền được bảo vệ hợp pháp.
Không dừng lại ở việc bào chữa tại phiên tòa, hoạt động TGPL còn góp phần giúp người được trợ giúp nhận thức rõ hơn về hành vi của mình, hiểu được hậu quả pháp lý và trách nhiệm đối với cộng đồng. Khi bị cáo nhận ra sai lầm, thể hiện sự ăn năn và mong muốn làm lại cuộc đời, việc xem xét các tình tiết giảm nhẹ theo pháp luật cũng chính là cách khuyến khích khả năng hướng thiện, tạo động lực để người phạm tội cải tạo và tái hòa nhập xã hội sau khi chấp hành hình phạt.
Từ vụ việc của bị cáo Hồ Văn V có thể thấy, TGPL là hoạt động mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, kết hợp giữa bảo vệ quyền con người, bảo đảm công bằng trong tố tụng và lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật. Mỗi luận cứ được trình bày trước tòa, mỗi tình tiết được đề nghị xem xét và mỗi quyền lợi hợp pháp được bảo vệ đều góp phần làm cho công lý được thực hiện đầy đủ hơn.
TGPL vì thế không chỉ là sự hỗ trợ về mặt pháp luật, mà còn là sự sẻ chia trách nhiệm của Nhà nước và xã hội đối với những người gặp khó khăn trong việc tiếp cận công lý. Đó là biểu hiện sinh động của tinh thần nhân đạo, khoan hồng, đồng thời góp phần xây dựng một nền tư pháp công bằng, nghiêm minh và giàu tính nhân văn.
