Với lịch sử 300 năm hình thành và phát triển, TP HCM là đô thị mang dấu ấn sông nước, đặc trưng Nam Bộ, với nhiều dấu ấn đậm nét thông qua các công trình kiến trúc có giá trị, những khu phố gắn với cảnh quan sông nước - phố chợ. Một quỹ di sản kiến trúc đồ sộ và quý giá đang cần được bảo vệ, khai thác. Đó là ý kiến của không ít nhà khoa học, kiến trúc sư khi phân tích thực trạng và tìm giải pháp bảo tồn, phát huy di sản kiến trúc đô thị thành phố trong hội thảo “Di sản kiến trúc đô thị TP Hồ Chí Minh” do Hội Kiến trúc sư Việt Nam, UBND TP HCM tổ chức ngày 14/12.
Thống kê của trung tâm bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa TP HCM cho thấy, trong số 139 di tích đã được xếp hạng ở TP HCM đến nay có 30 di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, 47 kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố và 57 công trình đã được khảo sát, đánh giá, một số công trình đã được UBND TP HCM đưa vào danh mục kiểm kê, đủ tiêu chí xếp hạng, đang được nghiên cứu lập hồ sơ xếp hạng...
Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa nói chung, kiến trúc nghệ thuật nói riêng, cùng với các Luật Di sản văn hóa của Quốc hội, Nghị định của Chính phủ, TP đã có sự chỉ đạo cũng như ban hành các văn bản, quyết định về bảo tồn, kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn TP.
Gần đây, để kịp thời bảo tồn, cải tạo khu phố cổ Chợ Lớn, một dự án hỗ trợ kỹ thuật của Chính phủ Tây Ban Nha, đơn vị tư vấn thiết kế Tây Ban Nha Design Convergence Urbannism SL (DCU) phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Kiến trúc quy hoạch TP HCM và các quận, huyện, địa phương liên quan tổ chức với dự kiến tổng diện tích được xem xét lên đến 68ha. 200 căn nhà phố và các di tích xếp hạng trong khu vực được thống kê, phân loại..., từ đó tư vấn phân tích, kiến nghị các nguyên tắc bảo tồn, hướng dẫn thiết kế đô thị, nâng cấp tích hợp cho toàn khu vực bao gồm phục hồi, tái sử dụng tài sản lịch sử kết hợp với các tòa nhà và khu vực phát triển mới...
Nhà hát TP HCM, di sản kiến trúc nổi tiếng đang bị “lấn lướt” bởi nhiều tòa nhà cao tầng mới xây dựng.
Tuy nhiên, theo nhiều nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, việc bảo tồn, phát huy di sản kiến trúc đô thị chưa “đuổi kịp” tốc độ đô thị hóa. Kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Dũng chia sẻ: Cơn lốc đô thị hóa, bất động sản hóa, cao tầng hóa đang được hợp thức hóa bằng việc chỉ xác định những kiến trúc được cấp bằng di sản quốc gia còn những phần không gian ngầm, nổi, những hạ tầng cơ sở, những yếu tố phi vật chất khác là thứ được xem là xa xỉ không cần thiết bảo tồn?... Từ đó thành phố để các cao ốc đồ sộ, những khu phức hợp cao ngất chiếm đóng trong các không gian nhỏ, con đường nhỏ, các khu phố nhỏ mang nhiều ký ức Sài Gòn xưa. Việc không xem quy hoạch là di sản đã tạo nhiều nghịch lý, những khu phố giả cổ, dự án giả cổ cho phù hợp với tuyến, điểm di sản quanh UBND TP, các công trình xưa cũ bị tháo dỡ xây mới được sáng tạo tùy thích, đôi khi các mô típ, gờ, hoa văn không theo một tỷ lệ nào...
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Khởi, kiến trúc sư Phạm Phú Cường cũng nhận định: Ngoài các công trình đặc biệt quan trọng, qua khảo sát, phần lớn các công trình được khảo sát đều đã được trải qua quá trình sửa chữa, cải tạo và lệch với nguyên bản. Đã và đang diễn ra hiện tượng phá vỡ cấu trúc không gian gốc của nhiều công trình, đặc biệt quan ngại là các biệt thự. Rất nhiều hiện tượng xâm hại di sản đô thị tồn tại: các công trình di sản bị tháo dỡ nhường chỗ cho dự án xây dựng mới, nhiều công trình nhà xưởng hàng trăm năm dọc kênh Tàu Hủ, rạch Bến Nghé hoàn toàn bị xóa trong quá trình thi công đại lộ Đông Tây. Tính chất bối cảnh của di sản đô thị bị rạn vỡ. Sự tương phản gay gắt giữa kiến trúc cũ và mới...
Khá nhiều giải pháp cũng đã được các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư kiến nghị tại hội thảo: Xác định cấp độ cần bảo tồn căn cứ trên tính chất của đối tượng. Bảo tồn dạng điểm dành cho các công trình đơn lẻ. Bảo tồn dạng tuyến đối với các công trình trên cùng phạm vi tuyến đường, sông rạch có mối liên hệ lịch sử, văn hóa, tạo được dấu ấn riêng. Bảo tồn dạng mảng tập hợp các công trình trên phạm vi diện tích lớn. Tạo ra các chương trình mang tính cộng đồng nhằm bảo vệ di sản, quy hoạch phố đi bộ, quy hoạch khu vực cần bảo tồn, kết nối các di sản kiến trúc đô thị của thành phố và Sài Gòn xưa...
