Quan điểm đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa của Nhà nước ta bắt đầu được khẳng định từ Đại hội VI của Đảng, mở đầu thời kỳ đổi mới. Tiếp sau đó, các kỳ Đại hội Đảng tiếp tục phát triển quan điểm đối ngoại cho phù hợp bối cảnh tình hình quốc tế và yêu cầu hội nhập của đất nước ta. Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XI đã thông qua nhiều văn kiện quan trọng, đề ra đường lối và chính sách đối ngoại của Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới.
Về tổng quan, đường lối đối ngoại của Đại hội XI là sự tiếp nối đường lối đối ngoại của các Đại hội trước trong thời kỳ đổi mới, được khởi xướng từ Đại hội VI năm 1986. Đồng thời, đường lối này có những phát triển mới phù hợp với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn Việt Nam hội nhập sâu rộng vào khu vực và thế giới.
Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng chủ trương thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế; là bạn, đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế; vì lợi ích quốc gia, dân tộc, vì một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa giàu mạnh. Chúng ta xác định, nhiệm vụ của công tác đối ngoại là giữ vững môi trường hòa bình, thuận lợi cho đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; nâng cao vị thế của đất nước; góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới.
Trên cơ sở quan điểm, nguyên tắc nêu trên, chúng ta đã đưa ra những định hướng lớn về đối ngoại. Định hướng tổng thể, bao trùm là nâng cao hiệu quả các hoạt động đối ngoại, tiếp tục đưa các mối quan hệ quốc tế vào chiều sâu. Cụ thể, về quan hệ song phương, tiếp tục phương châm đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại; Việt Nam sẽ ưu tiên phát triển quan hệ hợp tác và hữu nghị truyền thống với các nước láng giềng có chung biên giới, đồng thời nỗ lực làm sâu sắc hơn nữa quan hệ với các đối tác chủ chốt. Là thành viên ASEAN, Việt Nam sẽ chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước xây dựng cộng đồng ASEAN vững mạnh, tăng cường quan hệ với các đối tác, duy trì và củng cố vai trò quan trọng của ASEAN trong các khuôn khổ hợp tác ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Về ngoại giao đa phương: Với phương châm là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, Việt Nam sẽ mở rộng tham gia và đóng góp ngày càng tích cực, chủ động, trách nhiệm vào các cơ chế, tổ chức, diễn đàn khu vực, đa phương và toàn cầu, đặc biệt là Liên hợp quốc. Việt Nam sẽ tích cực hợp tác với các nước, các tổ chức quốc tế để đối phó với các thách thức an ninh phi truyền thống, nhất là vấn đề biến đổi khí hậu. Cùng với đó, chúng ta xác định quan điểm rõ ràng về biên giới lãnh thổ, đó là thúc đẩy giải quyết những vấn đề còn tồn tại về biên giới, lãnh thổ, ranh giới biển và thềm lục địa với các nước liên quan, trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế.
Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng, đường lối đối ngoại của Đại hội XI đã có một số phát triển mới, quan trọng để phù hợp với nhiệm vụ mới và tình hình mới, cụ thể là: Lợi ích quốc gia - dân tộc vừa là mục tiêu vừa là nguyên tắc cao nhất của các hoạt động đối ngoại. Lợi ích quốc gia - dân tộc là lợi ích tối cao của gần 90 triệu nhân dân Việt Nam và hơn 4 triệu người Việt Nam ở nước ngoài. Hội nhập quốc tế trở thành định hướng đối ngoại lớn, lấy hội nhập kinh tế là trọng tâm và mở rộng sang các lĩnh vực khác: chính trị, quốc phòng, an ninh, văn hóa - xã hội và ở mọi cấp độ song phương, khu vực, đa phương và toàn cầu. Từ chủ trương “là bạn và đối tác tin cậy” của Đại hội IX, Đại hội XI bổ sung thêm Việt Nam là thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế.
Hiện nay, hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế chủ đạo, nhưng chiến tranh cục bộ, xung đột tôn giáo, sắc tộc, ly khai, khủng bố, bất ổn chính trị - xã hội, tranh chấp chủ quyền, lãnh thổ vẫn diễn ra ở nhiều nơi và rất phức tạp; cục diện thế giới đa cực ngày càng rõ hơn, xu thế dân chủ hóa trong đời sống quốc tế tiếp tục phát triển, nhưng các nước lớn đã và đang ngày càng chi phối mạnh các quan hệ quốc tế. Xu thế đa cực hóa ngày càng rõ nét nhưng cục diện tổng thể về cơ bản chưa thay đổi, các nước lớn điều chỉnh chính sách, tập hợp lực lượng, đẩy mạnh cạnh tranh chiến lược; các liên kết kinh tế được thúc đẩy mạnh mẽ. Những biến động chính trị tại khu vực Trung Đông - Bắc Phi và Đông Âu đã dẫn tới những thay đổi lớn trong đời sống chính trị nhiều nước và cục diện khu vực này, nhưng sự bất ổn và những hệ lụy của nó vẫn còn dai dẳng. Khu vực châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục phát triển năng động, đồng thời trở thành địa bàn cạnh tranh chiến lược quyết liệt giữa nhiều nước lớn, nhất là trong bối cảnh Mỹ triển khai chính sách tái cân bằng...
Bối cảnh phức tạp đó của tình hình thế giới và khu vực là một thách thức không nhỏ đối với ngoại giao nước nhà nói chung và công tác đối ngoại đảng nói riêng. Từ sau Đại hội XI của Đảng đến nay, công tác đối ngoại Đảng được triển khai một cách tích cực, chủ động, hiệu quả, tiếp tục được mở rộng và tăng cường. Hiện ta có quan hệ với hơn 200 chính đảng ở 114 nước, trong đó có hơn 100 đảng cộng sản và công nhân
