Dự thảo Luật Đất đai đã được lấy ý kiến tại rất nhiều cuộc họp lớn nhỏ từ Trung ương đến địa phương và Quốc hội cũng đã hai lần đưa ra thảo luận. “Số phận” khá long đong cho dự luật khi đã lỡ hẹn tại kỳ họp hồi giữa năm, nay có thêm 6 tháng để chỉnh lý nhưng chưa biết liệu có thể thông qua vào kỳ tới như kế hoạch hay không.
Đại biểu Lê Thị Nga, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội cho rằng, nhiều bức xúc đặt ra từ năm 2003 liên quan đến tình trạng khiếu kiện về đất đai đến nay vẫn còn nóng bỏng. Bà nói, thăm dò ý kiến của người dân do các tổ chức quốc tế độc lập tiến hành cho thấy tham nhũng trong lĩnh vực đất đai luôn xếp ở nhóm đầu. Hiện, các quy định về thu hồi đất trong dự thảo vẫn còn nhiều vướng mắc như diện thu hồi đất bằng cơ chế hành chính vẫn còn quá rộng. Khái niệm dự án phát triển kinh tế, xã hội là dễ bị lợi dụng, không ít dự án tìm cách “né” theo hình thức này, do đó cần phải được cụ thể hóa ngay trong luật.
Về vấn đề đền bù, nhà đầu tư thường không mặn mà cơ chế tự thỏa thuận với dân vì đụng đến trăm nghìn ý kiến khó khăn. Vậy có nên quy định với dự án đền bù giải phóng mặt bằng đã được sự đồng thuận của 70 - 80% thì có thể xử lý, số hộ chiếm tỷ lệ nhỏ còn lại phải tuân thủ. Tuy nhiên, đại biểu Trần Ngọc Vinh (Hải Phòng) cho rằng, ý kiến người dân phải được tôn trọng. Ông nói, nhiều người cho rằng, dự luật vẫn nghiêng về tạo thuận lợi cho nhà quản lý và nhà đầu tư mà chưa chú trọng về đảm bảo quyền lợi của dân, do vậy phải giải tỏa được tâm lý này mới có thể thông qua được đúng kỳ hạn. Thực tế, khi được giải thích cặn kẽ, giải quyết tốt quyền, lợi ích hợp pháp của họ, người dân sẵn sàng hiến đất để làm đường, họ đâu có so đo tính toán.
Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân, bất kể đất đã giao vì mục đích nào, nếu phát hiện sai phạm thì cũng phải xử lý đúng theo pháp luật. Việc này Luật hiện hành đã có quy định cụ thể, vấn đề là việc triển khai thực hiện chưa nghiêm.
Nhiều ý kiến lo ngại việc các địa phương thu hồi đất lập dự án sinh thái, khu du lịch, nay thời kỳ đất đai chững lại, làm ăn thua lỗ khiến bỏ hoang rất lãng phí. Đại biểu Nguyễn Tiến Sinh (Hòa Bình) phản ánh về thực tế có rất nhiều dự án khu sinh thái, khu du lịch rộ lên một thời, chiếm dụng diện tích lớn, đã được xây dựng dang dở, nay nằm cảnh “đắp chiếu” quanh năm. Vấn đề là khi thu hồi đất làm dự án, chủ đầu tư thường tính toán đền bù những tài sản trên đất đã xây dựng không đảm bảo, gây bức xúc trong dân?
Đại biểu Đỗ Văn Đương đề nghị bổ sung điều khoản “nghiêm cấm thu hồi đất ngoài các trường hợp quy định” để tăng tính răn đe. Liên quan việc thu hồi đất, ông cho rằng, quyền, lợi ích của người dân gắn với mảnh đất phải được làm rõ, đền bù thỏa đáng, không thể chỉ tính sơ lược hoặc bỏ qua quyền lợi của họ. “Quy hoạch thì phải có thời gian thực hiện nhưng nhiều dự án quy hoạch rồi để đấy, có khi kéo dài hàng thập kỷ, có khi bằng cả một đời người khiến cho người dân rất cơ cực, đất hoang phí mà không được sử dụng”.
Về điểm này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân lưu ý cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra cần quan tâm đến cả hai mặt của vấn đề, vừa đảm bảo quyền lợi của người dân trong vùng quy hoạch, vừa ngăn chặn tình trạng cố tình trồng cây, xây nhà trên đất quy hoạch để trục lợi tiền đền bù...
Nhiều vấn đề dự án luật tới nay vẫn còn những ý kiến khác nhau như việc tính giá đất theo phương án thị trường như thế nào, thời gian tính ra sao. Thời gian qua, thảo luận tại nhiều địa phương cho thấy, giá đất luôn gây tranh cãi phức tạp. Nhiều ý kiến đề nghị dự án Luật Đất đai (sửa đổi) cần quy định rõ mức giá chênh lệch tối đa không quá cao giữa các loại đất sử dụng vì hiện nay ở một số nơi giá đất nông nghiệp và giá đất ở (đất thổ cư) chênh lệch cao nên khi chuyển mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang đất thổ cư để xây dựng nhà ở thì người dân không đủ khả năng để chuyển mục đích sử dụng, từ đó xảy ra tình trạng nhiều người dân xây dựng nhà trái phép (xây nhà ở trên đất nông nghiệp chưa chuyển sang đất thổ cư). Về cơ chế giá đền bù đất, hiện vấn đề thu hồi đất có 2 dạng là phục vụ lợi ích quốc gia và giao các doanh nghiệp. Đối với trường hợp đền bù để giao đất cho doanh nghiệp thì phải có thỏa thuận về giá, nếu phục vụ lợi ích quốc gia thì áp dụng theo khung giá của Nhà nước.
Bên cạnh đó, sau tái định cư, khi người dân thay đổi chỗ ở là kéo theo những đảo lộn về cuộc sống, nếp sinh hoạt, văn hóa, phong tục, tập quán. Do đó, quy định về bồi thường cần chú ý hơn đến những khía cạnh này, đồng thời bổ sung nguyên tắc trước khi thu hồi đất, phải lập phương án tái định cư rõ ràng để tránh những vướng mắc trong việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng...
