"Bà cụ gần 100 tuổi đời, 80 năm tuổi đảng nhưng còn minh mẫn lắm. Vài năm trước, cụ vẫn sinh hoạt chi bộ, nay do cụ tuổi cao nên chúng tôi đề nghị cụ không phải hội họp nữa, nhưng cụ vẫn đóng đảng phí đều đặn... Mỗi lần chúng tôi đến thăm, cụ lại cho nhiều ý kiến đóng góp xây dựng chi bộ và khu phố" - ông Đỗ Văn Cảnh (68 tuổi, trú tại phường Khương Trung, Đống Đa, Hà Nội) trân trọng kể với tôi về người lão đồng chí khả kính trong chi bộ mình, cụ bà Phạm Thị Trinh.
Người con gái sông Trà
Cụ Trinh vồn vã đón chúng tôi, rồi quay sang hỏi chuyện ông Cảnh về sức khỏe của những đồng chí trong chi bộ, ai ốm đau, ai chuyển đi nơi khác; chuyện làm ăn của các gia đình trong khu phố... Sau khi thăm hỏi sức khỏe và "báo cáo" cụ Trinh về tình hình chi bộ mình, ông Cảnh giới thiệu với cụ, có nhà báo Công an đến thăm.
Nghe vậy, cụ Trinh cười rổn rảng và bằng giọng xứ Quảng, cụ tự hào: "Bà tuổi Giáp Dần - 1914, năm nay 97 rồi đó con". Cụ Trinh say sưa nói về những ngày mới tham gia cách mạng, cầm cờ dẫn đầu đoàn người biểu tình ở xã kéo lên huyện đấu tranh với quan phủ, quan huyện... Mái tóc bạc trắng, khuôn mặt nhiều nếp nhăn nhưng toát lên từ người đảng viên kì cựu 80 tuổi đảng là bầu nhiệt huyết cách mạng, vẫn vẹn nguyên ở tuổi thanh xuân.
Xã An Phú (nay là xã Tịnh Minh, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi), là quê hương của cụ Trinh, vốn giàu truyền thống yêu nước. Trong các phong trào yêu nước từ Văn Thân, Cần Vương, Duy Tân đến cao trào cách mạng 1930 - 1931, Sơn Tịnh có biết bao người con ưu tú tham gia và không ít người đã phải chịu cảnh đầu lìa khỏi cổ, do sự đàn áp dã man của thực dân Pháp.
Cụ Trinh là con thứ mười một trong gia đình, nên thường gọi là cô Một - theo lối địa phương. Những người anh của cụ đều tham gia cách mạng từ sớm; người anh thứ sáu là Phạm Ngọc Trân thời kháng chiến chống Pháp là Trưởng ty Công an Quảng Ngãi, anh thứ mười là Phạm Kiệt, sau này là Trung tướng, Tư lệnh CAND vũ trang...
Bước vào tuổi 97, cụ Trinh vẫn có trí nhớ lạ thường. Có những sự kiện cách nay hơn 80 năm, cụ còn nhớ được chính xác cả ngày xảy ra. Cụ hào hứng kể lại buổi đầu tiên tham gia cách mạng sau khi được biết tin về những cuộc biểu tình có cả các anh trai mình tham gia, xảy ra ở Sơn Tịnh đầu tháng 10/1930.
Năm đó, cô gái Phạm Thị Trinh mới tròn 16 tuổi. Cô hỏi anh Phạm Viêm (người anh thứ năm trong nhà): "Các nơi họ làm như vậy mà sao xã mình, tổng mình chưa có gì cả vậy anh? Anh cho em đi với". Anh Viêm ôn tồn giải thích: "Làm việc này nguy hiểm lắm, sẽ bị bắt, còn bị đánh đập, tra tấn nữa... Anh sợ em còn nhỏ quá không có gan chịu nổi sự tàn ác của chúng". Nhưng anh Năm không ngờ cô Một, em gái mình lại cứng cỏi trả lời: "Anh đừng lo, em đã nghe mẹ kể về chuyện ấy rồi. Ở tỉnh ta có các ông Tú Cử, ở xã ta có ông Bạch Long, ông Đội Liễm đã làm cách mạng đánh đuổi thằng Tây; nó bắt được chém đứt đầu mà các ông ấy không sợ...".
Việc đầu tiên cô Một được tổ chức phân công là rải truyền đơn, rồi tham gia treo cờ búa liềm... Cụ Trinh kể: "Nhiều lá cờ treo trên những ngọn cây cổ thụ, bọn tuần phủ, chức dịch không kịp gỡ nên cờ bay mãi đến trưa. Đồng bào kéo nhau đi xem rất đông. Còn truyền đơn, khẩu hiệu được dán chặt vào tường đình, tường miếu, gốc cây làm chúng rất khó gỡ. Trên nóc miếu cũng gài nhiều truyền đơn, có cơn gió thì truyền đơn bay ra tứ tung... Bọn chức dịch tức tối vì không bắt được ai, mà thi thoảng truyền đơn lại ở đâu bay xuống như có phép thuật".
Không những thế, một số tên cường hào, ác bá còn bị những người cách mạng răn đe bằng cách tung truyền đơn, ném dây thừng, gậy gộc vào nhà, khiến chúng không dám hung hăng tác oai, tác phúc như trước.
Khắc sâu trong trí nhớ của cô Một năm xưa, là lần cầm cờ dẫn đầu đoàn biểu tình ở Sơn Tịnh tháng 11/1930. Thực hiện chỉ đạo của Huyện ủy, phải tổ chức một cuộc biểu tình lớn để phản đối giặc khủng bố, bắn giết đồng bào trong cuộc biểu tình lần trước... Người được trao nhiệm vụ cầm cờ chỉ huy cuộc biểu tình là cô Một. Từ sáng sớm, đoàn biểu tình rầm rộ kéo lên huyện, vừa đi vào hô khẩu hiệu "đả đảo đế quốc Pháp", "đả đảo quan lại Nam triều"...
Nhờ năng nổ, nhiệt tình tham gia công tác cách mạng, cuối năm 1930, cô Một vinh dự được đứng trong hàng ngũ Đảng Cộng sản Đông Dương. Trong những ngày xông pha hoạt động, cô Một đã bén duyên với người đồng chí, đồng hương của mình là Nguyễn Chánh. Họ nên duyên vợ chồng và tiếp tục lao vào cuộc đấu tranh cách mạng đang ngày càng sục sôi. Lần lượt, cả hai người đều bị giặc bắt đi tù...
Nhớ khi vợ chồng sắp làm đám cưới, cụ Trinh kể: "Cả hai bên gia đình đều không tán thành cuộc hôn nhân của bà và ông Chánh. Có một điểm chung giữa hai nhà, đều có vài ba người phải đi tù vì "tội" theo cách mạng, "tội" làm cộng sản; nên không ai muốn rước thêm về nhà mình những người sẽ phải vào tù ra tội". Thế là, hai ông bà lại có thêm cuộc đấu tranh mới để bảo vệ tình yêu, bảo vệ hạnh phúc của mình; đến năm 1935, hai người chính thức thành vợ, thành chồng.
Sẽ có ngày trở về
Cùng chung con đường tranh đấu, nhưng hai vợ chồng cụ Trinh cũng ít khi được gặp nhau. Đồng chí Nguyễn Chánh trở thành một vị chỉ huy của Đội Du kích Ba Tơ huyền thoại, cô Một là cán bộ năng nổ của tỉnh. Trong Cách mạng Tháng Tám, rồi kháng chiến chống Pháp, ông bà đều là những người lãnh đạo chủ chốt ở địa phương. Bà là Bí thư phụ nữ cứu quốc tỉnh Quảng Ngãi, sau làm Bí thư phụ nữ cứu quốc Khu V. Ông Nguyễn Chánh sau này là một vị tướng Quân đội, là Ủy viên Trung ương Đảng.
Trong kháng chiến chống Pháp, ông Nguyễn Chánh là người chỉ huy chiến dịch Tây Nguyên đầu năm 1954, nhằm "chia lửa với Điện Biên Phủ". Trong chiến dịch này, quân và dân Khu V đã đập tan chiến dịch Atlante của quân Pháp gồm 22 tiểu đoàn và một số binh đoàn cơ động, cùng 2 tiểu đoàn dù. Đây là những đoàn quân thiện chiến của Pháp, từng tham chiến gây nhiều tội ác trong cuộc chiến tranh Triều Tiên 1950-1953.
Sau khi Hiệp định Giơneve được kí kết, gia đình cụ Trinh tập kết ra Bắc. Nhớ lần đầu tiên được gặp Bác Hồ, người đảng viên kì cựu xúc động kể: "Hôm đó là dịp kỉ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga. Bà vinh dự được có mặt trong bữa tiệc chiêu đãi ở Phủ Chủ tịch. Cùng dự có nhiều đồng chí thân quen khắp trong
Ngồi tiếp chuyện tôi còn có hai người con của cụ Trinh là cô Tuyết Minh, PGS.TSKH về ngôn ngữ và chú Anh Tường, Đại tá Quân đội mới nghỉ hưu. Thấy tôi ngạc nhiên về trí nhớ và kiến thức người mẹ gần 100 tuổi của mình, cô Tuyết Minh thật thà kể: "Thực ra, bà không phải sinh trưởng trong gia đình dòng dõi, giàu có gì đâu. Lúc mới tham gia cách mạng, bà vẫn còn mù chữ đấy; nhà nghèo lắm đâu có điều kiện học hành. Hơn nữa, là con gái thì lại càng không được gia đình coi trọng việc học".
Người đảng viên kì cựu này, cuộc đời bà đúng là vừa đấu tranh, vừa học tập để hoàn thiện mình... Sau khi tham gia cách mạng, cô Một đi mua sách về tự học đánh vần, rồi hỏi thêm các đồng chí; vào tù cũng tự học, lập cả "tổ học tập" trong tù, lấy chồng đẻ con rồi vẫn học...
Một câu chuyện xảy ra trước khi cụ Trinh được học trường Nguyễn Ái Quốc không lâu. Dịp Quốc khánh 2/9/1957, cụ Trinh khi ấy vừa đi tham gia đợt "Sửa sai" trong cải cách ruộng đất về. Hay tin, đồng chí Nguyễn Chí Thanh sang thăm.
Cụ Trinh kể: Sau khi thăm hỏi, anh Nguyễn Chí Thanh đề nghị bà cho biết suy nghĩ thật của mình. Vốn là chỗ thân quen và trên tinh thần thẳng thắn, bà nói: "Thưa anh, việc đánh giá kẻ thù giai cấp của ta không đúng!". Anh Thanh ngắt lời: "Bà này cả gan thật", rồi cười khà khà bảo nói tiếp đi. Bà liền trình bày một số thống kê rồi khẳng định: "Qua đợt sửa sai này, tôi thấy rõ giai cấp địa chủ ở miền Bắc không lớn. Ở huyện tôi công tác, địa chủ chỉ có từ 1 mẫu đến 20 mẫu là cùng, họa hoằn lắm mới có 30 mẫu ruộng... Kinh tế của họ không lớn thì uy tín chính trị cũng không lớn. Chúng ta đánh giá quá mức sức mạnh của kẻ thù giai cấp, nên đã bố trí lực lượng tiêu diệt nó quá to, quá chênh lệch; rồi nhìn vào đâu cũng thấy Quốc dân đảng nên đánh nhầm vào tổ chức Đảng và cả những người đã theo ta làm cách mạng". Những lí lẽ của người cán bộ phụ nữ kiên trung khiến đồng chí Nguyễn Chí Thanh tâm đắc: "Bà này khá nhỉ, chưa học lí luận mà kết luận như một nguyên lí triết học".
Rồi "Ngày về" như Bác Hồ tiên đoán đã đến vào mùa xuân năm 1975. Ngay sau ngày miền
Được gặp lão đồng chí Phạm Thị Trinh, tôi khâm phục một người phụ nữ đã trải qua tù đày, bị địch tra tấn dã man, nhưng sao vẫn giữ được sức khỏe và sự minh mẫn kì lạ khi đã gần 100 tuổi. Chú Anh Tường, con trai của cụ kể: Lúc ngoài 60 tuổi, mẹ tôi bị một cơn đau tim tưởng chết rồi đấy. Sau đận ấy, bà tự mày mò tập yoga, tự làm thuốc xoa bóp cho mình; sức khỏe dần hồi phục và giữ được đến ngày nay. Hơn 30 năm qua, ngày nào bà cũng dậy từ 4h30 tập yoga, tự xoa bóp đến 6h. Bà thích uống atiso, thích ăn rau diếp cá... Mật ong là thứ thuốc đặc trị bệnh cảm, viêm họng, viêm loét dạ dày. Bà uống mật ong đều đặn mấy năm liền và khỏi được nhiều bệnh...
Trong lúc tôi nói chuyện với cô Minh và chú Tường, cụ Trinh nhanh nhẹn đi vào buồng lấy cho tôi xem những bài thơ cụ đã sáng tác trong nhiều năm qua cùng tấm bằng huy hiệu 80 năm tuổi đảng... Lúc ra về, tôi chúc cụ trường thọ. Cụ cười hóm hỉnh, bảo tôi: "Ừ, phải chúc thế; chứ 3 năm nữa thì bà tròn trăm tuổi rồi còn gì"
