Một thời hào hùng…
Ngược dòng lịch sử, tháng 3/1975, sau khi Buôn Ma Thuột thất thủ, ngày 10/3/1975 Tổng thống VNCH Nguyễn Văn Thiệu triệu tập cuộc họp tại Cam Ranh, giao cho Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm, Phó Tư lệnh Quân đoàn 2 đảm trách cuộc rút quân từ Tây Nguyên xuống đường 7 – nay là QL25, để thực hiện mưu đồ cố thủ vùng đồng bằng Duyên hải.
Một trong những nhân chứng lịch sử là Đại tá Trần Văn Mười, Trưởng Ban tác chiến Tỉnh đội, sau này là Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Phú Yên kể rằng, theo chỉ thị của Quân ủy Trung ương và Bộ Tư lệnh Quân khu 5, sáng 17/3/1975, Tỉnh đội Phú Yên điều Tiểu đoàn 96 hành quân lên Củng Sơn, huyện Sơn Hòa chặn đánh địch đang bị Trung đoàn 64, Sư đoàn 320 truy kích trên đường 7 với quyết tâm không để xuống đồng bằng Tuy Hòa.
Trong khi đó, tại cuộc họp ở núi Hương, xã Hòa Mỹ, huyện Tuy Hòa 1, Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên Nguyễn Duy Luân và Đại tá, Tỉnh đội trưởng Ông Văn Bưu nhận định khi bị chặn đánh ở Củng Sơn địch sẽ rời đường 7 vượt sông Ba sang đường 5. Do đó trong đêm 18/3/1975, Tỉnh đội Phú Yên điều Tiểu đoàn 13 và du kích hai xã Hòa Đồng, Hòa Mỹ tập kích xóa sổ cứ điểm Cầu Cháy của địch. Tiểu đoàn 9 cùng các Đại đội đặc công 202, 203, Đại đội bộ binh 25, 377 lên cứ điểm Hòn Kén, Hòn Sặc chặn đánh địch từ đường 7 sang đường 5 và khống chế nguồn lực chi viện của địch từ thị xã Tuy Hòa.
Đến chiều 19/3/1975, các cứ điểm của địch ở huyện Tuy Hòa 1 đã bị bộ đội địa phương và du kích xóa sổ. Còn trên đường 7, địch bị Trung đoàn 64, Sư đoàn 320 đánh tơi tả ở Cheo Reo, Thuẫn Mẫn, Phú Bổn,… Từ trưa 19/3/1975 gần 2.000 xe quân sự và hơn 2 vạn quân còn lại của địch vẫn chen nhau tháo chạy.
Khi Trung đoàn 64, Sư đoàn 320 truy kích địch quyết liệt đến Củng Sơn thì Tiểu đoàn 96 chặn đánh, buộc thế địch phải bắc cầu phao ở thôn Thạnh Hội, xã Sơn Hà, huyện Sơn Hòa để vượt sông Ba sang Hòn Kén, xã Sơn Thành, huyện Tuy Hòa 1. Trên đường tháo chạy những ngày cuối tháng 3/1975, nhiều liên đoàn, thiết đoàn, trung đoàn, tiểu đoàn, tiểu khu của địch đã bị các đơn vị của Tỉnh đội Phú Yên và du kích các xã chặn đánh tan tác; các cuộc phản kích của địch đều bị bẻ gãy. Trên đường 5 từ Hòn Kén, Đồng Bò đến Lương Phước, Phú Thứ, Gò Mầm, hàng ngàn binh lính, sĩ quan địch thương vong, hàng ngàn xe quân sự bốc cháy ngổn ngang…
Những trận đánh quyết liệt trên đường 7, đường 5 của Trung đoàn 64, Sư đoàn 320 cùng các đơn vị bộ đội Phú Yên, du kích các xã ở huyện Sơn Hòa, Tuy Hòa 1 đập tan cuộc rút lui chiến lược của địch, mở toang cánh cửa giải phóng thị xã Tuy Hòa – trung tâm tỉnh lỵ Phú Yên trong số hàng ngàn binh lính, sĩ quan của địch bị bắt giữ có cả Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm đang tháo chạy sang quận Hiếu Xương. Nhiều tướng lĩnh của địch phải thú nhận đó là cuộc rút quân thảm hại nhất của Quân lực VNCH.
Chiến thắng đường 7, đường 5 góp phần lập nên đại thắng mùa xuân 1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước… Hơn 22 năm sau đó, đường 5 năm xưa đã được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia.
Sức sống mới giữa thời bình
51 năm trôi qua, thảm cảnh đổ nát, hoang tàn bên đường 5 năm xưa chỉ còn trong ký ức những người trải qua thời cuộc, dấu vết đạn bom cày xới nhường chỗ cho cánh đồng mênh mông màu xanh mướt mát với mùa vàng trĩu hạt ngọt thơm và những khu dân cư, công sở hành chính, trường học, thị tứ… bình yên hạnh phúc.
Ông Phan Xuân Hạnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tây Hòa chia sẻ, trước khi hợp nhất thành xã Tây Hòa để thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, thị trấn Phú Thứ và các xã Hòa Phong, Hòa Bình 1, Hòa Tân Tây đều là những đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; hai HTX Nông nghiệp Hòa Phong, Hòa Bình 1 là đơn vị Anh hùng Lao động. Đảng bộ và chính quyền các xã luôn năng động vượt khó, đột phá vươn lên trong hành trình xây dựng, đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội.
Tự hào với những chiến công, thành tích nổi bật trong chiến tranh và trong thời bình, sau 9 tháng hình thành xã Tây Hòa trải dọc đường 5 lịch sử năm xưa, cả hệ thống chính trị địa phương chung sức đồng lòng tập trung thực hiện đồng bộ, quyết liệt, hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm ổn định quốc phòng – an ninh.
Công tác xây dựng Đảng, chính quyền và công tác dân vận luôn được tăng cường về tổ chức, chính trị, tư tưởng, đạo đức, kiểm tra, giám sát gắn với xây dựng mô hình “Chi bộ 4 tốt”, “Đảng bộ cơ sở 4 tốt”. Công tác đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch luôn được tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, tạo sự đồng thuận cao trong Đảng bộ, chính quyền và nhân dân. Hoạt động của Ủy ban MTTQ và các đoàn thể chính trị - xã hội củng cố, kiện toàn, nâng cao chất lượng, hiệu quả theo hướng gần dân, sát cơ sở, gắn với các phong trào thi đua yêu nước và nhiệm vụ chính trị địa phương trong xây dựng nông thôn mới, khu dân cư kiểu mẫu, khu dân cư thông minh, đảm bảo an sinh xã hội…
Ông Lê Văn Mười, Chủ tịch UBND xã Tây Hòa cho biết, tổng thu ngân sách của xã trong năm 2025 gần 17,8 tỷ đồng, đạt 192,2%; quý 1/2026 đạt gần 5,4 tỷ đồng, đạt 15,8%. Thu nhập bình quân đầu người 53,5 triệu đồng, tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quý 1/2026 đạt 7%. Trong diện tích đất nông nghiệp 3.754 ha có vựa lúa 2.548ha với tổng sản lượng năm 2025 đạt 35.994 tấn thóc. Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tiếp tục chuyển động đổi mới, đến nay toàn xã có 1 thôn nông thôn mới thông minh, 1 khu nông thôn mới kiểu mẫu, 14 sản phẩm OCOP 3 sao, 1 sản phẩm OCOP 4 sao, vùng trồng dâu nuôi tằm Mỹ Thạnh Tây được công nhận làng nghề truyền thống. Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững đã giảm 1,36% hộ nghèo so với năm 2024. Công tác giáo dục – đào tạo, y tế, an sinh xã hội luôn được quan tâm tích cực, hiệu quả.
Trong khoa học công nghệ, chuyển đổi số đã hoàn thành 100% mục tiêu và chỉ tiêu 100 ngày cao điểm “Bình dân học vụ số”, gắn với nâng cao chất lượng phục vụ cải cách hành chính xếp loại xuất sắc, đứng thứ 13 trong số 102 xã, phường ở tỉnh Đắk Lắk. Công tác quốc phòng – an ninh giữ vững, tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội đảm bảo ổn định…
Đi dọc QL29 qua xã Tây Hòa hôm nay, chúng tôi bồi hồi tưởng nhớ, tri ân các bậc tiền nhân đã ngã xuống nơi này trong hai cuộc kháng chiến, đồng thời cảm nhận sức sống mới với nhiều kỳ vọng mới về một vùng đất giàu phẩm chất anh hùng trong chiến tranh; đoàn kết, vượt khó, đổi mới tư duy đột phá trong thời bình để tạo nên diện mạo mới quê hương Tây Hòa ngày càng giàu đẹp.
Lại giở trò “hội luận”, “bàn tròn” đánh tráo bản chất, ý nghĩa lịch sử ngày 30/4/1975 
