Trong số những cụ lão trên 100 tuổi, đã và đang sinh sống ở Phú Yên từ trước đến nay, hiếm có người nào như cụ Huỳnh Cát, ở thôn Cảnh Phước, xã Hòa Tân Đông, huyện Đông Hòa. Ở tuổi 103, nhưng bậc trưởng lão này không chỉ sinh hoạt bình thường, mà mỗi ngày vẫn đọc và viết chữ quốc ngữ, chữ hán, theo dõi thời sự qua ti vi, radio, tự mình chẻ củi nấu nước pha trà, tinh thần minh mẫn chuẩn xác từng sự kiện, thời gian hơn nửa thế kỷ về trước…
Đi giữa cơn mưa mùa đông, tôi tìm đến nhà cụ Huỳnh Cát giữa buổi sáng đầu tháng 12. Bước vào hành lang căn nhà ba gian với vườn cây mai kiểng, tôi thật sự bất ngờ khi nhìn thấy cụ già mặc bộ quần áo màu xanh nhạt, đeo mắt kiếng, ngồi trên chiếc võng đọc sách.
Nhìn cụ Cát bước đi nhanh nhẹn đủ biết bậc trưởng lão còn khỏe lắm. Thần sắc trên gương mặt cụ sáng nét kiên nghị, thông thái pha lẫn vẻ nhân hậu. Dường như để chứng minh tuổi tác, sau khi rót trà mời khách, cụ Cát mở tủ lấy ra tấm thẻ căn cước số 06401029 do Ty Cảnh sát quốc gia Phú Yên trong chế độ cũ cấp ngày 10/11/1970 và chứng minh nhân dân số 220159891 do Ty Công an Phú Khánh cấp ngày 27/9/1978.
Hai tài liệu đều ghi cụ Huỳnh Cát, SN 1907. Trên tường là giấy mừng thọ 100 tuổi của Chủ tịch tỉnh Phú Yên trao cho cụ cách đây ba năm. Cụ tâm sự: "Thời xưa, nơi đây là thôn Cảnh Phước, xã Hòa Tân, tổng Hòa Lạc, phủ Tuy Hòa. Trong 8 người con ba má tui sinh dưỡng, anh cả là Huỳnh Cương - Chủ tịch Ủy ban Hành chính xã Hòa Tân cùng ba người em kề là Huỳnh Hoàng, Huỳnh Ra, Huỳnh Thị Giãn đều thoát ly tham gia kháng chiến, nên má tui là bà Lê Thị Bồng được Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.
Hồi nhỏ tui đi học chữ Việt ngữ, Pháp ngữ tại trường công lập ở xã Hòa Bình, về nhà hai thầy đồ Huỳnh Khắc Minh, Lê Trấp Phi dạy chữ hán. Năm 1945, tui làm Trưởng ban bình dân học vụ xã Hòa Tân lúc 38 tuổi. Ba năm sau chính quyền Việt Minh phân công làm Bí thư nông hội, lo việc giảm tô, giảm tuất, cải cách điền địa. Sau đó làm tín dụng xã, phân phối tiền cho những gia đình bần cố nông".
Cụ Cát nhớ lại: "Hồi đó cứ gà gáy canh ba, tui cùng vài người đi bộ ra tận La Hai, huyện Đồng Xuân nhận tiền tín phiếu mang về lo cho người nghèo. Khi ngừng bắn theo Hiệp định Geneva năm 1954, nhiều thanh niên đi tập kết ra miền Bắc, tui lớn tuổi, nên phải ở lại. Tiếc là những người trong tổ chức cách mạng ở Hòa Tân hy sinh hết, tui mất liên lạc từ đó.
Năm 1965, địch càn quét Hòa Tân thành vùng trắng, cả làng di tản về xã Hòa Thành sinh sống bằng nghề nông. Sau ngày miền Nam giải phóng (4-1975), tui về quê lúc 68 tuổi nhưng vẫn làm ở Hội Phụ lão xã hai năm mới thôi". Dẫu vậy, với vốn liếng chữ hán, cụ Cát là người dày công bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc ở địa phương. Cụ không chỉ viết chữ hán trên các bức liễn thờ cho nhiều gia đình, nhà chùa, đình, lẫm, miếu, mà còn trông giữ 4 sắc phong thời triều Nguyễn ở lẫm thờ các bậc tiền hiền nơi cụ đang sinh sống.
Vui chuyện, cụ "bật mí" sắc phong cho bậc tiền hiền Lương Văn Chánh có công khai hoang vùng đất Phú Yên: "Sắc tiền trấn biên dinh, tham đốc tướng phò quận công Lương phú phủ. Hộ quốc tì dân thâm hựu phong công gia phong tướng du hồng võ, linh ứng thượng đẳng thần". Cụ bảo, thời xưa, tui sinh trưởng qua ba đời vua Duy Tân, Khải Định và Bảo Đại. Lẫm làng có từ thời đó, nhưng chiến tranh tàn phá, đến năm 1998 người dân mới góp công sức dựng lại. Vì thế cụ ước muốn sớm tu sửa lẫm làng để đời sau tưởng niệm các bậc tiền hiền.
Đề cập tới những đổi thay của đất nước, cụ Cát nói: "Trừ ít bữa mệt mỏi, chứ ngày nào tui cũng nghe đài, xem ti vi. Phải thừa nhận Đảng và Nhà nước lãnh đạo sáng suốt lắm, nên tình hình chính trị, an ninh quốc phòng đất nước mình luôn ổn định, kinh tế - xã hội đổi mới phát triển nhanh. Thời phong kiến người dân khổ lắm". Nhiều bản tin thời sự trong nước và quốc tế của VTV phát sóng cả tuần, nhưng cụ Cát nhắc lại rất chính xác.
Nói tới chuyện giáo dục con cháu, cụ bảo: "Tui muốn thầy cô, cha mẹ phải chú trọng dạy học trò, con cháu mình biết lễ nghĩa gia phong, trật tự xã hội… Con cháu phải có nghĩa vụ "Xuất tất cáo, phản tất diện", nghĩa là "Đi phải thưa, về phải trình". Lớp trẻ bây giờ có điều kiện thuận lắm, cần chú tâm học hành để phụng sự đất nước thanh bình, thịnh vượng"…
Ngồi trước trang viết về bậc trưởng lão, tôi nhớ mãi lời tâm sự của ông Lê Tấn Khanh - Bí thư Đảng ủy xã Hòa Tân Đông: "Cụ Huỳnh Cát là niềm tự hào không chỉ riêng họ tộc cụ, mà còn là tấm gương sáng cho nhiều người, nhiều địa phương về tinh thần hiếu học, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục đạo đức con người và trách nhiệm công dân đối với xã hội…"
