Ngày 8/9/2025, Bộ trưởng Bộ Công an đã ký ban hành Quyết định số 7619/QĐ-BCA phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030, theo đó một trong những mục tiêu đến năm 2030 của Chương trình là “Phấn đấu trợ giúp pháp lý cho 100% số người vi phạm pháp luật liên quan đến ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện ma túy và người sau cai nghiện ma túy thuộc diện trợ giúp pháp lý khi có yêu cầu”.
Để đạt được mục tiêu ấy, giải pháp được đề ra là phải phát huy vai trò năng lực cho người thực hiện TGPL gồm trợ giúp viên pháp lý, luật sư, tư vấn viên pháp luật và cộng tác viên TGPL từ đó nâng cao chất lượng vụ việc TGPL có liên quan đến ma túy.
Đối với vụ việc TGPL liên quan đến ma túy, đây là nhóm vụ việc có tính chất đặc biệt, khung hình phạt nghiêm khắc, chứng cứ phức tạp và đòi hỏi kỹ năng tranh tụng cao. Đồng thời, các vụ án, vụ việc liên quan đến ma túy thường có tính chất phức tạp, hậu quả pháp lý nghiêm trọng và liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân. Trong bối cảnh đó, người thực hiện TGPL giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm người được TGPL được tiếp cận công lý, được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo đúng quy định của pháp luật.
Theo quy định của Luật TGPL năm 2017, người thực hiện TGPL bao gồm trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý; tư vấn viên pháp luật tham gia trợ giúp pháp lý theo quy định và các cộng tác viên TGPL. Trong các vụ việc liên quan đến ma túy, người thực hiện TGPL không chỉ tham gia bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được TGPL mà còn góp phần bảo đảm tính khách quan, công bằng trong quá trình giải quyết vụ việc.
Đối với vụ việc tham gia tố tụng, ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng, người thực hiện TGPL có trách nhiệm gặp gỡ, tiếp xúc với người được TGPL để giải thích quyền, nghĩa vụ của họ, lắng nghe ý kiến, thu thập thông tin, nghiên cứu hồ sơ và xây dựng phương án bảo vệ phù hợp. Việc tham gia kịp thời giúp người được TGPL nhận thức đầy đủ và thực hiện hiệu quả các quyền của bản thân trong quá trình tố tụng hình sự như quyền được bào chữa và TGPL miễn phí, quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến hoặc không buộc phải đưa ra lời khai chống lại mình hoặc buộc phải nhận mình có tội, quyền kháng cáo bản án, quyết định của tòa án từ đó hạn chế nguy cơ vi phạm quyền con người trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử.
Ở giai đoạn truy tố và xét xử, người thực hiện TGPL tiếp tục nghiên cứu hồ sơ, đánh giá tính hợp pháp và giá trị chứng minh của các chứng cứ, chuẩn bị luận cứ bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL. Tại phiên tòa, họ tham gia xét hỏi, tranh luận dân chủ, trình bày quan điểm pháp lý khách quan, phân tích đầy đủ các tình tiết của vụ án, các căn cứ pháp luật, các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, điều kiện nhân thân và những yếu tố khác có lợi cho người được TGPL theo đúng quy định của pháp luật.
Đối với những vụ án ma túy có người bị buộc tội là người chưa thành niên, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người thuộc hộ nghèo hoặc các đối tượng khác thuộc diện được TGPL, sự tham gia của người thực hiện TGPL không chỉ góp phần bảo đảm quyền bào chữa mà còn giúp họ vượt qua những hạn chế về nhận thức pháp luật, điều kiện kinh tế và khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình.
Bên cạnh hoạt động tố tụng, người thực hiện TGPL còn thực hiện tư vấn pháp luật cho người vi phạm pháp luật liên quan đến ma tuý, người sử dụng trái phép chất ma tuý, người nghiện ma túy và sau cai nghiện ma túy thuộc diện được TGPL về các quy định liên quan; hướng dẫn thực hiện các thủ tục khiếu nại, kiến nghị nếu phát hiện có vi phạm trong quá trình giải quyết vụ việc; đồng thời tuyên truyền, phổ biến các quy định của pháp luật về phòng, chống ma túy nhằm góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng.
Sự tham gia tích cực, trách nhiệm và chuyên nghiệp của người thực hiện trợ giúp pháp lý giúp người thuộc diện được TGPL liên quan đến ma túy được xét xử công bằng, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để xảy ra oan sai hoặc bỏ lọt các tình tiết có lợi cho người được TGPL theo quy định của pháp luật.
Như vậy, việc phát huy tốt vai trò của người thực hiện TGPL trong các vụ việc liên quan đến ma túy là một trong những giải pháp quan trọng góp phần bảo vệ quyền con người, nâng cao chất lượng hoạt động tố tụng và xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch, thượng tôn pháp luật.
