80 tuổi đời, hơn 50 năm miệt mài, say mê lao động, PGS Lê Trung Vũ đã đạt được những thành tựu đáng kể: Giải A cho các công trình sưu tầm, nghiên cứu Văn học dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Hà Giang. Giải nhất cho 3 công trình lễ hội truyền thống. Và đặc biệt là cuốn "Từ điển Thuật ngữ hội làng Việt Nam" công phu, dày dặn, với 1.616 mục từ hoàn chỉnh, sắp ấn hành, sẽ góp phần làm giàu thêm kho tàng ngôn ngữ tiếng Việt.
Cuộc đời của mỗi con người đều có những bước thăng trầm, nhưng đường đời của PGS Lê Trung Vũ có những khúc ngoặt nghiệt ngã định mệnh tưởng chừng như không có thể vượt qua nổi. Thế nhưng, bằng nghị lực và ý chí của mình, PGS tương lai đã đi tới đích ước mơ như ngày hôm nay. Thật đáng quý và đáng trân trọng biết bao.
Tốt nghiệp dự bị Đại học thời kháng chiến chống Pháp niên khoá 1951-1952, khi được tin thi đỗ vào Đại học Sư phạm Văn khoa khoá đầu tiên, Lê Trung Vũ đã đạp xe từ Nông Cống (thanh Hoá) vượt hơn 200 cây số về Hà Nội kịp nhập trường. Tốt nghiệp, nhưng chàng trai mơ mộng Lê Trung Vũ không mấy mặn mà với nghề dạy học, mà thích làm nghệ thuật. Anh về làm nhạc công viôlông cho Đoàn Ca múa nhân dân Trung ương. Một số ca khúc của anh đã được Đài Tiếng nói Việt Nam sử dụng và đăng trong các tập "Mùa gặt mới", "Đất nước em tuổi trăng tròn", "Bầu trời mở rộng",v.v… Tuy nhiên, Lê Trung Vũ dự cảm thấy rằng, con đường âm nhạc là ước mơ của mình, nhưng không thể phát triển được. Mà sự nghiệp bút nghiên mới là duyên nợ, dẫu biết rằng "nghiệp bút nghiên cay đắng đủ trăm đường" (Tản Đà). Vả lại, hoàn cảnh tứ cố vô thân biết trông cậy vào đâu? Phải dấn thân vào nơi thủy tận sơn cùng để thử sức cùng số phận.
Anh bắt đầu đi sưu tầm nghiên cứu văn học dân gian theo phương châm mà Giáo sư Nguyễn Đổng Chi từng khuyên anh: "Sưu tầm phải tham, nhưng nghiên cứu phải tinh". Anh chọn Việt Bắc, nơi chưa hề có dấu chân của các bạn đồng nghiệp, làm điểm xuất phát vào năm 1965.
Thuở ấy, chỉ cần nghe tới câu ca: "Đỉnh Lũng Cú quanh năm tuyết phủ/ Dốc Cổng Trời máu đổ xương tan" là anh đã cảm thấy gai người. Nhưng có lẽ chính vì thế mà vùng sơn cước Hà Giang càng có sức hấp dẫn anh hơn, bởi một thời mơ mộng vẫn lẩn khuất đâu đó trong anh, và đó cũng là ngọn lửa thử vàng cho một gia đình có quá nhiều sóng gió, như một lời kêu gọi, hơn thế, như một mệnh lệnh của trái tim: Hãy vượt lên số phận nghiệt ngã để chiến thắng chính mình, chiến thắng hoàn cảnh. Đức năng thắng số! Thế là anh bất chấp núi đá tai mèo lên nương cùng lao động với bà con người Mông, tập ăn mèn mén (bánh ngô), uống nước suối rừng, thức thâu đêm băng giá mải mê ghi chép tư liệu.
Dân bản tin yêu anh kể cho anh nghe biết bao câu chuyện kỳ thú, cùng những bài dân ca nồng nàn tình yêu đôi lứa. Cũng chính nơi đây, anh bắt gặp nguồn văn học dân gian tưởng như vô tận, mà bấy lâu nay vẫn ngủ im trong trí nhớ người già. Anh ngỡ ngàng trước một kho tài sản vô cùng quý báu do nội dung xã hội sâu sắc của những truyện cổ, cùng những câu ca và phương pháp nghệ thuật mà nó biểu hiện. Anh biên soạn thành tập "Truyện cổ dân tộc Mông", được Nhà xuất bản Văn hoá dân tộc in năm 1975, và sau đó nhiều lần tái bản.
Càng đi sâu vào sưu tầm, nghiên cứu, Lê Trung Vũ lại càng phát hiện ra rằng, mỗi dân tộc tồn tại được là bởi họ có những bản sắc văn hoá độc đáo riêng. Chính cái chất men say ấy, cùng với lòng đam mê nghề nghiệp đã giữ chân anh có lần tới 6 tháng liền trên đỉnh Lũng Cú. Tính đến thời điểm đó, anh là người duy nhất có tác phẩm giới thiệu về dân tộc Pu Péo và Lô Lô, như tập sách "Dân ca Lô Lô" NXB VHDT ấn hành năm 1975; "Truyện cổ Pu Péo" NXB VHDT ấn hành năm 1988; "Dân ca Pu Péo", NXB VHDT ấn hành năm 1993.
Năm 1970, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao giải A cho Lê Trung Vũ về công trình sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian các dân tộc ít người tỉnh Hà Giang.
Về Viện Văn hoá dân gian, Lê Trung Vũ được giao nhiệm vụ nghiên cứu Lê hội truyền thống của người Việt. Chính nhờ cái vốn văn hoá dân gian tích luỹ đươc qua hơn 10 năm công tác ở Hà Giang, mà khi trở về Hà Nội, anh càng hiểu hơn về văn hóa của người Việt. Anh thoả chí tung hoành suốt từ Bắc chí
Dường như số phận nghiệt ngã cứ đeo đẳng anh mãi, đúng vào lúc tư tưởng được giải phóng, sức sáng tác được khơi mạch, thì cơ thể lại rệu rã, kiệt quệ, hậu quả của những tháng ngày sống kham khổ và khó khăn trên vùng cao nguyên đá Hà Giang. Có được cân đường, hộp sữa tiêu chuẩn, anh cũng dành dụm biếu mẹ và nuôi con thơ thời bao cấp. Năm 1975, anh bị bệnh Bọng nước, toàn thân lở loét, nằm bất động trên giường bột, chờ chết.
Bệnh viện bó tay, nhưng ý chí và nghị lực của anh đã cứu anh thoát khỏi lưỡi hái của tử thần. Vài năm sau, bệnh viêm loét dạ dày đã trả thù anh bằng cách bị cắt đi 2/3, và cho tới nay, cái thân hình to cao đẫy đà mãi mãi chỉ còn trong dĩ vãng. Cả nhà lo lắng cho cái tỷ lệ nghịch của lượng calo anh thu vào cơ thể với năng lượng sản ra cho các tác phẩm đều đặn ra đời, với chất lượng ngày càng hoàn hảo.
Năm 1994, Lê Trung Vũ lại được Hội Văn hóa dân gian Việt Nam trao giải nhất cho 3 công trình giới thiệu về Lễ hội truyền thống. Tác phẩm "Lễ hội cổ truyền" do Lê Trung Vũ chủ biên và viết 6 chương chính trong tổng số 10 chương, đã được Hãng TOYOTA FOUNDATION Nhật Bản tài trợ, NXB Khoa học xã hội ấn hành năm 1992.
Anh còn là tác giả 5 tập sách, chủ biên 5 công trình khác và là đồng tác giả của 10 cuốn sách: Hợp tuyển Thơ văn Việt Nam; Tuyển tập Văn học các dân tộc ít người Việt Nam; Truyện cổ Dao; Truyện cổ Việt Bắc, cùng với hàng trăm bài nghiên cứu in trên các tạp chí, báo cáo khoa học tại các hội nghị chuyên đề trong nước và quốc tế. Anh được Nhà nước phong tặng học hàm Phó giáo sư năm 1992. Cũng cần nói thêm rằng vì mải mê sưu tầm và nghiên cứu, sức khỏe lại giảm sút nghiêm trọng nên luận án tiến sĩ tuy đã làm xong nhưng anh cũng đành lỗi hẹn.
Ngoài việc tận tâm hướng dẫn, và sau đó tham gia hội đồng chấm khóa luận cho các cử nhân; luận văn cho các thạc sĩ và luận án cho các tiến sĩ vốn là nghiên cứu sinh tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian, Trường Đại học Văn hóa, PGS Lê Trung Vũ còn được nhiều nơi thỉnh giảng, từ Hà Nội tới Quảng Bình.
Ở tuổi gần 80, hằng ngày PGS Lê Trung Vũ vẫn miệt mài say sưa làm việc để năm Canh Dần 2010 sẽ cho ra đời các tác phẩm như: "Truyện cổ dân tộc Mông" được bổ sung 45 truyện mới, nâng tổng số lên 89 truyện; và cuốn "Khảo sát nhân vật mồ côi trong truyện cổ dân tộc Mông", một chuyên luận sắc sảo, mới mẻ mà trước đó chưa có ai đề cập tới.
Đặc biệt, PGS Lê Trung Vũ rất tâm đắc với công trình công phu và hữu ích của mình, đó là "Từ điển Thuật ngữ hội làng Việt Nam" đã hoàn chỉnh 1.616 mục từ. Bạn đọc sẽ tìm thấy ở cuốn sách này tầng tầng lớp lớp ngôn ngữ hội làng lâu nay khuất chìm trong nông thôn Việt Nam, lần đầu tiên được phát hiện với những định nghĩa chính xác, thỏa đáng và khoa học bằng văn bản, góp phần làm giàu thêm kho tàng ngôn ngữ tiếng Việt.
Nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, PGS Lê Trung Vũ đã chủ biên và cùng với 39 tác giả đã hoàn thành tập sách dày 1.500 trang với nhan đề "Hội làng Thăng Long - Hà Nội".
Là một người con xa quê gần cả cuộc đời, lang bạt kỳ hồ từ Hải Phòng, tới đất nước Lào, ở Thanh Hóa, rồi lên Hà Giang và cuối cùng đinh cư tại Hà Nội, thế nên mỗi lần về quê, Lê Trung Vũ luôn trĩu nặng một tình cảm quê hương thật thiêng liêng và máu thịt như truyền thống cha ông, con chim có tổ, con người có tông, lá rụng về cội. Anh thăm hỏi và đỡ đần đồng tiền bát gạo đối với bà con khốn khó, góp giọt dầu, viên gạch vào việc tu sửa đình chùa đền miếu trong làng bị chiến tranh tàn phá. Tuần tiết sóc vọng anh đều về đèn nhang hương khói ban thờ, cùng quan họ trùng tu nâng cấp nhà thờ Phân chi 3 Lê Trung khang trang sạch đẹp vào loại nhất nhì làng Trung Lập. Tấm lòng ấy thật thơm thảo, tình nghĩa.
80 tuổi đời và hơn 50 năm say mê sưu tầm nghiên cứu và sáng tác, PGS Lê Trung Vũ xứng đáng với phần thưởng cao quý mà Đảng và Nhà nước trao tặng:
- Huân chương Lao động hạng ba.
- Huân chương Chống Mỹ hạng hai.
- Huy chương Vì sự nghiệp công nghệ và khoa học.
- Kỷ niệm chương và nhiều Bằng khen khác.
Gia đình, hai họ và bạn bè rất đỗi tự hào vì đã có một PGS Lê Trung Vũ tài năng mà khiêm nhường; ý chí nghị lực, mà âm thầm phấn đấu suốt cả cuộc đời không biết mệt mỏi để có được kết quả như ngày hôm nay. Trong buổi lễ mừng thọ PGS Lê Trung Vũ tròn 80 tuổi, dòng họ Lê, dân làng và bạn bè ghi nhận những công lao đóng góp của anh; coi đó là tấm gương sáng về tinh thần học tập, tinh thần vượt khó vươn lên, cho con cháu trong dòng họ noi theo; cảm ơn và chúc PGS Lê Trung Vũ dồi dào sức khỏe để tiếp tục công hiến nhiều hơn nữa cho nền văn hóa nước nhà
