Kho báu Ot Ndrong
Chúng tôi về đến nhà ông Điểu K'lung (ở buôn Tula, xã Ea Wer, huyện Buôn Đôn, Đắk Lắk) thì trời đã về chiều. Trước mắt chúng tôi hiện ra hình ảnh căn nhà dài xiêu vẹo nằm hiu hắt bên ngôi Trường THCS Nguyễn Du và một ông già chân tay còn lấm lem bùn đất. Ông Điểu K'lung đang loay hoay cột bao cà phê lên chiếc xe đạp cọc cạch cho đứa con nhỏ đem ra đại lý bán mua gạo và mua thức ăn buổi tối cho cả nhà.
Điểu K'lung sinh năm 1941 tại xã Quảng Trực, huyện Đắc R'lấp (Đắk Nông), vùng đất có nhiều nghệ nhân thuộc sử thi M'Nông như: Điểu Pi Ắt, Điểu Kuh, Điểu Klứt, Thị Doanh...
Ngày ấy, bố mẹ của ông giàu nhất trong bon (buôn). Trong nhà ông có 50 con trâu, 20 con heo và 5 sào ruộng trồng lúa nước. Hồi đó, bố K'lung là người thuộc nhiều sử thi M'Nông nhất trong số các anh em và ông chỉ truyền lại cho người con thứ ba đã mất. Từ thuở nhỏ, Điểu K'lung rất yêu thích Ot Ndrong và rất muốn bố truyền lại Ot Ndrong cho mình. Vì bố K'lung rất quý ông nên ông không truyền lại truyền thống Ot Ndrong cho ông.
Theo ông Trương Bi (Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Đắk Lắk tiết lộ, truyền thống người M'Nông chỉ truyền lại Ot Ndrong cho một người con duy nhất trong nhà và người đó phải ăn lá cây ngải (một loại cây rừng chứa chất độc nhưng làm cho giọng nói hay để người M'Nông hát (ot) sử thi). Sau đó, người này ot lại cho một người khác nghe và một thời gian sau sẽ chết vì chất độc trong cây ngải. Khi bố truyền lại Ot Ndrong cho người anh thứ 3 (Điểu K'lung là em út, trong gia đình ông có 4 anh em là Điểu Klứt, Điểu Kâu, một người anh đã mất từ nhỏ và Điểu K'lung) ở trên rừng, ông đã đi theo nghe và trong đầu ông đã "dính" Ot Ndrong từ đó.
Khi chúng tôi hỏi điều đó, ông bảo không phải và học Ot Ndrong qua những người thân như: Điểu Zách, Thị Ngăm… Nhưng chúng tôi hiểu, có những điều thuộc về truyền thống và K'lung không thể kể với những người khác. Đã bước sang tuổi 70, qua ba đời vợ và những thăng trầm cuộc sống, Điểu K'lung bây giờ đã yếu lắm rồi nhưng ông vẫn còn hát được hơn 120 Ot Ndrong. Đồng bào M'Nông thường ví ông là kho báu Ot Ndrong, hiện giờ và cả sau này, ông vẫn là người hát kể Ot Ndrong nhiều nhất của người M'Nông.
Điểu K'lung, “kho báu” sử thi M'Nông.
50 Ot Ndrong chưa kể đi về đâu?
Điểu K'lung tham gia sưu tầm Ot Ndrong từ năm 1995, khi Sở VH - TT Đắk Lắk (cũ) và Viện Nghiên cứu văn hóa (trực thuộc Viện Khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam) thực hiện dự án "Điều tra, sưu tầm, biên dịch, xuất bản và bảo quản kho tàng sử thi Tây Nguyên". Phần lớn những tác phẩm sử thi M'Nông sưu tầm được là do Điểu K'lung hát kể và ghi âm lại. Những bài Ot Ndrong ông hát có độ dài ít nhất là 5 băng và nhiều nhất là 25 băng cassette (90 phút/băng) như bài "Chàng Tiăng bán tượng gỗ".
Từ năm 1995 - 2005, ông đã hát kể cho các nhà nghiên cứu như: Đỗ Hồng Kỳ, Ngô Đức Thịnh, Trương Bi… ghi băng 90 bài Ot Ndrong. Có những bài được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam xét tặng giải thưởng như: "Lêng Kon Rung bị bắt cóc bán", "Cướp máy kéo chỉ của Ndu Kon Măch" và "Tiăng bán tượng gỗ". Năm 2003, Điểu K’lung được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao Bằng công nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian và tặng thưởng Huy chương Vì sự nghiệp văn học dân gian.
Năm 2005, dự án "Điều tra, sưu tầm, biên dịch, xuất bản và bảo quản kho tàng sử thi Tây Nguyên" phải dừng lại do hết kinh phí. Điểu K'lung trở lại cuộc sống đời thường của chàng trai M'Nông và ngày ngày lên rẫy lao động nuôi vợ con vì hai đứa con của ông với người vợ thứ ba còn nhỏ.
Từ khi ông không còn hát kể Ot Ndrong nữa, cuộc sống gia đình ông rất khó khăn và mỗi dịp ra giêng lại đói ăn. Còn 50 bài Ot Ndrong chưa hát kể, ông cẩn thận ghi tên vào quyển tập học trò bằng tiếng M'Nông vì ngày trước ông tự học tiếng Việt và chỉ viết được tiếng Việt không dấu. Ngoài Điểu K'lung, hiện nay người M'Nông không có ai hát kể được 50 bài Ot Ndrong này nữa.
Tiễn chúng tôi ra ngõ, Điểu K'lung cầm tay trăn trở: "Mình tuổi già sức yếu rồi, không biết bao lâu nữa sẽ về bến nước ông bà. Mình chỉ sợ đến lúc đó 50 bài Ot Ndrong này cũng sẽ theo mình về bến nước ông bà và con cháu M'Nông sẽ không ai được nghe chúng". Vâng, thưa Điểu K'lung. Ai cũng hiểu rằng không chỉ riêng gì con cháu ông sẽ không nghe được chúng mà đất nước ta cũng sẽ mất đi một phần quý giá của kho tàng sử thi Tây Nguyên khi ông về "bến nước ông bà"…
