Những cuộc gọi le lói hy vọng hòa bình

1. Nếu cuộc đối thoại với người đồng cấp Nga được Tổng thống Mỹ Donald Trump đánh giá là "tốt đẹp và hiệu quả" thì khoảng 60 phút nối máy với Tổng thống Ukraine - người đã phải rời Phòng Bầu dục trong một bối cảnh phi ngoại giao đến đáng kinh ngạc ngày 28/2, sau cuộc "đấu khẩu" nảy lửa với ông chủ Nhà Trắng cùng Phó Tổng thống Mỹ JD Vance - cũng được ông Trump nhận xét là "rất tốt". Trên hết, theo người đứng đầu nước Mỹ, "mọi chuyện đang đi đúng hướng" - nghĩa là theo cách mà ông hình dung, tiếp cận và tác động để giải quyết vấn đề. 

Cần nhấn mạnh như vậy, bởi cách xử lý đó của ông Donald Trump chưa nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ giới tinh hoa phương Tây, nếu không muốn nói là nó vẫn đã và đang vấp phải những sự chỉ trích cay nghiệt. Điển hình, ngay sau khi cuộc điện đàm giữa hai chủ nhân Điện Kremlin và Nhà Trắng khép lại, tờ The New York Times (một trong những kênh truyền thông chủ lực ủng hộ đảng Dân chủ) đăng bài viết của Thomas L.Friedman (tác giả những cuốn “Chiếc Lexus và cây olive” và “Thế giới phẳng” nổi tiếng), trong đó công kích mãnh liệt những kết nối ngoại giao với nước Nga mà ông Trump đang thực hiện. 

"...Với tôi, có vẻ như Trump chưa bao giờ làm rõ những nhượng bộ, hy sinh và cam kết nào mà ông yêu cầu từ Nga để đạt được thỏa thuận hòa bình về Ukraine" - đây có lẽ là đoạn "nhẹ nhàng" nhất trong cả bài báo đầy mùi “thuốc súng” ấy. Nó có thể xem là một tuyên ngôn của những người ủng hộ Ukraine, hoặc chống đối Tổng thống Trump, hoặc là cả hai. 

Ngày 20/3, theo tờ Politico, bất chấp lập trường của Nga và Mỹ, Thủ tướng Anh Keir Starmer tiếp tục thúc đẩy kế hoạch thành lập một lực lượng gìn giữ hòa bình tại Ukraine, thông qua Hội nghị thượng đỉnh quân sự châu Âu diễn ra tại Northwood, phía Tây London. Vài ngày trước đó, thậm chí Tổng thống Pháp Emmanuel Macron còn tuyên bố gay gắt: "Nếu Ukraine cần các đồng minh và đối tác triển khai quân trên lãnh thổ của họ, Nga không thể nói đồng ý hay phản đối!". 

Như vậy, hiển nhiên, chỉ cuộc điện đàm song phương giữa hai ông Putin - Trump là chưa đủ để định đoạt cuộc chiến. Còn rất nhiều yếu tố ngoại vi có thể tác động tới thực tế, khi nước Anh, nước Pháp, nước Đức, Liên minh châu Âu (EU) hay các thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương không chấp nhận bị đẩy ra ngoài rìa. Đó là chưa kể, nước Anh còn sở hữu một thỏa thuận đối tác kinh tế có thời hạn cả trăm năm với Ukraine, còn trục Pháp - Đức thì cần phất cao vai trò lãnh đạo cựu lục địa. 

Và, minh chứng cho sự hiện hữu của những biến số khó lường đó, là chuyện ngày 18/3, ngay trước khi hai Tổng thống Nga - Mỹ chuẩn bị nối máy, quân đội Ukraine lại vượt biên giới, tiến vào vùng lãnh thổ Belgorod của Nga (dù đang phải triệt thoái khỏi Kursk). Cho dù nhanh chóng bị đẩy lùi, cuộc đột kích này cũng cho thấy Kiev hoàn toàn chưa từ bỏ mọi ý chí phản kháng.

2. Vậy, hai Tổng thống Vladimir Putin và Donald Trump đã thảo luận với nhau những gì? 

Theo bản công bố nội dung tóm tắt từ Điện Kremlin, hai bên đã trao đổi với nhau về đề xuất lệnh ngừng bắn 30 ngày do Tổng thống Trump đưa ra. Phía Nga bày tỏ quan ngại về hiệu quả giám sát lệnh ngừng bắn trên toàn bộ tiền tuyến, đồng thời yêu cầu ngừng hoạt động huy động quân sự bắt buộc ở Ukraine và ngừng tái vũ trang cho quân đội nước này. Moscow cũng lưu ý những rủi ro từ việc Kiev từng phá vỡ các thỏa thuận trước đây và đề cập đến các vụ tấn công vào dân thường ở khu vực Kursk. Nga khẳng định: Điều kiện quan trọng để tránh leo thang và thúc đẩy giải pháp chính trị là chấm dứt hoàn toàn viện trợ quân sự nước ngoài cũng như chia sẻ thông tin tình báo với Ukraine.

Tổng thống Putin xác nhận rằng quân đội Nga sẽ đảm bảo an toàn cho các binh sĩ Ukraine bị bao vây tại Kursk nếu họ đầu hàng. Ông khẳng định Nga tuân thủ các quy định nhân đạo quốc tế và bảo đảm đối xử phù hợp với các tù binh theo luật pháp Nga.

Trong cuộc trao đổi, Tổng thống Trump đã đề xuất thỏa thuận chung về việc tạm dừng tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng trong 30 ngày. Tổng thống Putin hoan nghênh sáng kiến này và chỉ thị quân đội Nga tuân thủ ngay lập tức. Cả hai nhà lãnh đạo cũng đồng ý khởi động đàm phán về an ninh hàng hải ở Biển Đen, với mục tiêu hoàn thiện các điều khoản chi tiết của thỏa thuận trong thời gian tới.

Tổng thống Putin thông báo rằng, vào ngày 19/3, Nga và Ukraine sẽ tiến hành trao đổi tù binh, mỗi bên trao trả 175 người. Ngoài ra, Nga sẽ chuyển giao 23 binh sĩ Ukraine bị thương nặng đang được điều trị tại các bệnh viện Nga như một cử chỉ thiện chí. Hai nhà lãnh đạo tái khẳng định cam kết tiếp tục đàm phán về xung đột Ukraine thông qua cơ chế song phương, đồng thời thành lập các nhóm chuyên gia Nga - Mỹ để triển khai các nội dung đã thảo luận.

Ngoài vấn đề Ukraine, cuộc điện đàm cũng đề cập đến tình hình Trung Đông và khu vực Biển Đỏ. Hai bên nhất trí cần phối hợp để ổn định các khu vực khủng hoảng, tăng cường hợp tác về không phổ biến vũ khí hạt nhân và an ninh toàn cầu. Một ví dụ tiêu biểu của sự hợp tác này là cuộc bỏ phiếu chung tại Liên hợp quốc về một nghị quyết liên quan đến xung đột Ukraine. Về quan hệ song phương, hai nhà lãnh đạo bày tỏ mong muốn bình thường hóa quan hệ Mỹ - Nga, nhấn mạnh vai trò quan trọng của hai nước trong việc bảo đảm an ninh và ổn định toàn cầu. Họ cũng thảo luận về các tiềm năng hợp tác trong lĩnh vực kinh tế, năng lượng và các sáng kiến giao lưu văn hóa.

Những nội dung này cũng được xác nhận bởi thông báo từ Nhà Trắng, và quan trọng hơn, bởi chính Tổng thống Mỹ Donald Trump, trên mạng xã hội Truth Social: "Nhiều yếu tố của một thỏa thuận hòa bình đã được thảo luận, bao gồm thực tế rằng hàng ngàn binh sĩ đang thiệt mạng, và cả Tổng thống Putin lẫn Tổng thống Zelensky đều muốn chấm dứt tình trạng này. Quá trình hiện đang được tiến hành toàn diện, và hy vọng, vì lợi ích của nhân loại, chúng ta sẽ hoàn thành được công việc!". 

Qua đó, bất cứ ai cũng có thể cảm nhận: Tổng thống Donald Trump đang đưa nước Mỹ xích lại gần nước Nga hơn bao giờ hết, ngay sau thời kỳ mối quan hệ giữa hai bên rơi xuống mức tồi tệ nhất trong lịch sử suốt 4 năm qua. Nói cách khác, ông chủ Nhà Trắng đang chấp nhận nước Nga trở lại với vị thế một siêu cường, nhưng không phải là để đối đầu như thời Chiến tranh Lạnh, mà là để cùng nước Mỹ định hình một trật tự thế giới mới. 

3. Vậy thì, ông Volodymyr Zelensky đã trông đợi gì và đạt được những gì khi cũng gọi điện để đối thoại với ông Donald Trump? Một cách thực tế, ít nhất, Tổng thống Ukraine đã nối lại được mối dây liên kết với Tổng thống Mỹ, sau sự vụ ngày 28/2, và qua đó tiếp tục hy vọng có thể cải thiện được vị thế của mình, nhất là việc có mặt ở bàn đàm phán các vòng kế tiếp.  

"Vấn đề duy nhất được đưa ra thảo luận lúc này là không tấn công vào lĩnh vực năng lượng. Tôi chưa có thêm thông tin nào khác. Tôi nghĩ rằng sẽ hợp lý nếu chúng tôi có một cuộc trò chuyện trực tiếp với Tổng thống Trump để tìm hiểu chi tiết về những gì Liên bang Nga đã đề xuất với Mỹ hoặc Mỹ đã đề xuất với Liên bang Nga", ông Zelensky cho biết, về lý do mà ông muốn kết nối với Nhà Trắng, sau khi cuộc điện đàm Trump - Putin khép lại. 

Sau cuộc gọi, ông xác nhận: "Một trong những bước đầu tiên để chấm dứt hoàn toàn chiến tranh có thể là chấm dứt các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng và các cơ sở dân sự khác. Tôi đã ủng hộ bước đi này và Ukraine xác nhận rằng chúng tôi sẵn sàng thực hiện", ông Zelensky viết trên mạng xã hội X.

Vấn đề là, thực tế, chúng ta - nghĩa là những người theo dõi tình hình thời sự quốc tế toàn cầu - chỉ được biết những thông tin mà Điện Kremlin, Nhà Trắng hay Phủ Tổng thống Ukraine muốn dư luận toàn cầu được biết. Ẩn sâu dưới lớp vỏ tương đối hứa hẹn và lạc quan về hòa bình ấy, vẫn còn một số câu hỏi: Quan điểm của các bên về vấn đề lãnh thổ và lợi ích cốt lõi là như thế nào? Chúng đã đạt được bất cứ điểm thỏa hiệp khả thi chung nào chưa? Và, đâu sẽ là cơ chế bảo vệ một "nền hòa bình lâu dài", nếu có một phía không chấp nhận khoan nhượng để "cắt bỏ gốc rễ của vấn đề" (như phía Moscow từng "ngửa bài")? 

Từ bên ngoài, nhìn chung, các nhà lãnh đạo châu Âu đã bày tỏ hoan nghênh kết quả cuộc điện đàm, đánh giá tích cực "tiến triển" đã đạt được. Tuy nhiên, họ cũng lưu ý rằng tiến triển này cần dẫn đến "một nền hòa bình công bằng và lâu dài cho Ukraine". Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Đức Olaf Scholz hoan nghênh việc ngừng các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng, khẳng định đây có thể là "bước đầu tiên quan trọng" hướng tới một nền hòa bình công bằng và lâu dài cho Ukraine. Bước tiếp theo cần phải làm là "ngừng bắn hoàn toàn và càng nhanh càng tốt". Trong khi đó, Anh hoan nghênh "tiến triển mà Tổng thống Trump đã đạt được hướng tới một lệnh ngừng bắn", song vẫn cam kết "sát cánh cùng Ukraine chừng nào có thể".

Moscow đã tuyên bố ngừng tấn công các cơ sở hạ tầng năng lượng của Ukraine (có thể vì điều đó không còn nhiều tác dụng nữa, khi mùa hè đã đến), nhưng Kiev cho biết rằng các cuộc không kích vẫn tiếp tục. Và, ngày 20/3, nghĩa là song song với cuộc điện đàm Trump - Zelensky, kênh ABC News dẫn lời giới chức Nga, cho biết Ukraine đã thực hiện một cuộc oanh tạc bằng thiết bị bay không người lái lớn nhất từ trước tới nay, vào căn cứ không quân Engels ở tỉnh Saratov của Nga...