Để phạm nhân không thiệt thòi mỗi khi Tết đến xuân về, chuyện lo tết cho họ được các trại giam chú trọng. Cũng bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành, cũng mâm ngũ quả, giao lưu văn nghệ, hái hoa dân chủ trong đêm giao thừa. Đó, là nỗ lực lớn của Ban giám thị trại giam đặng mang lại cho phạm nhân một cái tết ấm áp, thấm đẫm tình nhân văn.
Là người được phân công phụ trách mảng trại giam, trong suốt gần 5 năm qua, bước chân tôi đã đặt đến không ít đơn vị đang giam giữ, cải tạo và giáo dục hoàn lương cho các đối tượng lầm lỡ. Trong những lần đó, bản thân đã được nghe kể, được tận mắt chứng kiến nhiều câu chuyện vui có, buồn có, xót xa có và cảm động cũng không phải là ít, những câu chuyện đau đáu phía sau bốn bức tường nhà giam. Nhưng vượt lên tất thảy, vẫn là nỗi niềm và cả trăn trở của Ban giám thị và cán bộ quản giáo, về việc mỗi khi Tết đến xuân về.
Xuân đến, thường mang theo cả niềm vui đoàn tụ gia đình, là thời khắc mà mỗi người, bất luận làm gì, ở đâu cũng đều dẹp bỏ công việc sang một bên để tận hưởng không khí ấm áp, đoàn tụ. Nhưng với cán bộ trại giam, họ có hai trăn trở, ngoài việc không được đón tết cùng gia đình, bản thân mỗi người còn phải làm thế nào để lo cho phạm nhân ăn tết một cách đầm ấm nhất.
Lẽ dĩ nhiên, các anh các chị sẵn sàng hi sinh hạnh phúc riêng của mình để tạo ra một bữa tiệc tất niên đầm ấm giữa các phạm nhân. Nhìn thấy họ ăn ngon, nghe họ hát hay và nở nụ cười lạc quan, là tựa hồ mùa xuân đã đến với mỗi cán bộ chiến sỹ cảnh sát trại giam rồi.
Tết nồng ấm chốn trại giam
Trại giam số 6 (Bộ Công an) đóng chân trên địa bàn xã Hạnh Lâm, huyện Thanh Chương (Nghệ An) hiện có trên 3.100 phạm nhân đang thụ án, được chia thành 4 phân trại. Trong đó, tập trung đông nhất, và cũng là nơi giam giữ đối tượng có án cao nhất là ở phân trại số 1, đóng tại khu trung tâm với hơn 1.000 phạm nhân. Số lượng đông như vậy, nên việc tổ chức bất cứ hoạt động nào liên quan đến phạm nhân cũng rất khó khăn, đặc biệt là việc chuẩn bị tết hằng năm.
“Khó nhưng không có nghĩa là không làm được, xác định tổ chức được cho phạm nhân một cái tết ấm áp, vui vẻ cũng là cách giúp họ sớm hoàn lương. Tết cho phạm nhân càng ấm áp càng có ý nghĩa trong việc thức dậy nỗi khát khao đoàn tụ gia đình trong mỗi người. Đón xuân này, họ sẽ hi vọng vào những xuân sau, sẽ đón giao thừa ở gia đình chứ không phải trong đất trại”, đại tá Nguyễn Viết Hoàn – Giám thị Trại giam số 6 chia sẻ. Với ý nghĩa đó, năm nào tết cho phạm nhân ở đơn vị này cũng rầm rộ, vui vẻ và ý nghĩa, đảm bảo ai cũng được đón mùa xuân mới trong an lành, ước vọng.
Tết ở trại giam bao giờ cũng vậy, thường đến sớm hơn so với bên ngoài. Ngay từ đầu tháng 12 âm lịch, các phạm nhân đã tất bật với việc quét dọn buồng giam, cắt tỉa cây cảnh, trồng hoa, làm vệ sinh cuối năm và sơn sửa lại các bức tường, linh vật trong khuôn viên. Dưới bàn tay chăm sóc của phạm nhân, hoa đã ngập tràn lên mọi đường đi lối lại. Đối với những phạm nhân ở xa, người thân đã tay đùm tay nải mang quà Tết đến thăm nuôi con em mình.
Để chuẩn bị cho ngày Tết, trại giam huy động gần như tối đa lương thực, thực phẩm từ “cây nhà lá vườn”, mỗi phân trại tùy theo số lượng phạm nhân mà mổ nhiều hay ít số bò, lợn, dê và gà nuôi được. Với trại giam số 6, quy mô nhỏ như phân trại số 4 cũng phải mổ đến chục con bò, vài chục con lợn và dê, còn gà thì nhiều vô kể. Riêng phân trại có số phạm nhân đông như Phân trại số 1, số lượng ấy phải gấp nhiều lần.
Theo quy định của Nhà nước, từ ngày 30 tháng Chạp đến hết ngày Mồng Ba Tết, mỗi ngày phạm nhân được ăn gấp 5 lần so với tiêu chuẩn ngày thường. Với những phạm nhân không có người thăm nuôi, trại giam sẽ có phần quà dành riêng cho họ, để động viên tinh thần.
Trong đêm giao thừa, sau bữa cơm tất niên đầm ấm, ngày thường theo quy định thì 10 giờ phạm nhân phải đi ngủ, nhưng trong thời khắc chuyển giao thiêng liêng ấy, ai cũng gắng thức đợi ngày sang năm mới để cầu nguyện cho mình một điều ước.
Giữa khoảng thời gian bữa cơm tất niên và thời khắc giao thừa, các phân đội trong từng phân trại đã tập trung để tham gia chương trình văn hóa, văn nghệ. Xen kẽ giữa các tiết mục văn nghệ do đội văn nghệ phạm nhân biểu diễn là chương trình hái hoa dân chủ giữa các đội, các phạm nhân với nhau.
Từ chiều mồng Một đến hết ngày mồng Ba Tết, trại giam đã tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa văn nghệ thể dục thể thao giữa các phạm nhân với nhau. Lúc này, ai có năng khiếu về bộ môn nào thì có quyền lựa chọn, sau đó thách đấu với bạn tù khác. Nam thì thi đấu bóng chuyền, bóng đá mini, bóng bàn, đánh cờ vua, cờ tướng; nữ thì hát hò, kéo co, may vá thêu thùa và đánh cầu lông.
Ở một số trại giam khác có quy mô nhỏ hơn như trại giam Xuân Hà (Hà Tĩnh), Trại giam Đồng Sơn (Quảng Bình), vào dịp tết, ngoài việc đảm bảo các tiêu chuẩn, ban giám thị còn tổ chức các cuộc thi khác như thi gói bánh chưng, tổ chức giải bóng đá phạm nhân giữa các phân trại, tổ chức múa lân, múa rồng, chơi đu nhằm động viên, khích lệ tinh thần anh chị em phạm nhân.
Để phạm nhân có được cái tết đầm ấm, mỗi cán bộ chiến sĩ trại giam thường phải chấp nhận hi sinh hạnh phúc riêng tư của mình. Càng lo cho phạm nhân ăn tết chu đáo, cán bộ quản giáo càng thêm vất vả. Ngoài chuyện lo ăn, lo vui cho phạm nhân, anh chị em cán bộ chiến sĩ còn phải thực thi nhiệm vụ, không để xảy ra sự cố, nhất và việc phạm nhân lợi dụng trốn trại. Nên đối với cán bộ trại giam, chuyện đón tết muộn gần như là lẽ thường tình.
Trẻ em trong trại giam đón Tết
Trẻ em trong trại giam, không phải là trẻ vị thành niên phạm tội, mà đó là những đứa trẻ trong độ tuổi từ 1 đến 5 tuổi, thậm chí có nhiều cháu đang là sơ sinh. Sự có mặt của chúng ở nơi mà lẽ ra không phải dành cho trẻ này cũng thật xót xa: đấng sinh thành, vì những lý do khác nhau mà phạm sai lầm, phải vào chốn lao tù để trả giá cho hành vi coi thường kỷ cương, phép nước của mình.
Đến nay, Trại giam số 6 có tất cả 7 cháu nhỏ đang được nuôi nấng, chăm sóc tại đây. Trước đây, có thời điểm trại có 15 cháu, nhưng nay được gửi về gia đình hoặc các trung tâm bảo trợ theo quy định. Mẹ của những đứa trẻ này, phần lớn là án ma túy.
Trong quá trình bị bắt tạm giam đã mang mầm sống trong cơ thể, mặc dù các ban ngành liên quan đã chiểu theo luật định và tình người, rằng nữ phạm nhân đang mang thai hoặc có con nhỏ dưới 36 tháng tuổi thì sẽ được áp dụng các biện pháp hoãn chấp hành phạt tù. Nhưng các bà mẹ tội lỗi này lại phạm tội quá nhiều lần, hành vi đặc biệt nguy hiểm nên buộc phải cách ly khỏi xã hội. Dù là phạm nhân, bất luận là phạm tội gì, thì khi được may mắn làm mẹ, họ cũng có quá trình chín tháng mười ngày mang nặng đẻ đau.
Ở Phân trại số 2 Trại giam số 6, cán bộ quản giáo vẫn còn ấn tượng nhiều về trường hợp của cháu Vi Văn Kỳ, 2 tuổi. Kỳ là con của nữ phạm nhân Vi Thị Liễu, quê quán xã Chiêu Lưu, huyện Kỳ Sơn (Nghệ An), án 13 năm vì can tội buôn bán trái phép chất ma túy.
Điều đáng ngạc nhiên là ngay từ hồi còn ở trại tạm giam, thị Liễu vừa mang thai vừa nhiễm HIV, chuyển về trại 6 được nửa ngày thì chuyển dạ, sinh ra Kỳ. Qua nhiều lần xét nghiệm, các kết quả với cháu bé này đều hết sức thần kỳ: âm tính với virut HIV. Điều này cũng đồng nghĩa với việc, Vi Văn Kỳ không hề bị lây nhiễm HIV từ mẹ nó.
Cháu bé nhỏ tuổi nhất là Hà Văn Phong, chào đời ngày 14/8/2012 tại trại tamg giam công an Nghệ An, sau đó theo chân mẹ đi chấp hành án tại đây. Mẹ cháu bé là Hà Thị Sâm, 36 tuổi, quê ở xã Quế Sơn, huyện Quế Phong (Nghệ An), phạm tội mua bán trái phép chất ma túy, bị bắt quả tang khi đang trên đường đưa ma túy từ Quế Phong về Tân Kỳ để tuồn vào Trại giam số 3 bán lại cho các con nghiện.
Ngày 27/5, Sâm được đưa vào nhà tạm giam và được phát hiện là mang thai 5 tháng tuổi, do trước đó đã từng phạm tội, chưa được xóa án tích nên thị không được tại ngoại, chấp nhận cảnh sinh và nuôi con trong khám lạnh.
Đáng thương nhất có lẽ là trường hợp của cháu Đậu Ngọc Huy, mới hơn 3 tuổi đầu, song Huy đã lập bập theo chân mẹ đi hết từ trại giam này sang trại giam khác. Là kết quả của cuộc hôn nhân không giá thú, 17 tuổi Nguyễn Thị Mai Phương (Hà Nội) đã biết đến vũ trường, sàn nhảy.
Trong những lần ấy, cô cặp với Đậu Ngọc Hùng, một tay chơi thành Nam dạt về Thủ đô. Hai đứa yêu nhau không được gia đình chấp nhận vì Phương còn đi học, nhưng điều đó chẳng nghĩa lý chi, cô bé bỏ ngang học hành, dạt nhà sống lang thang với người tình.
Trong chuỗi ngày vô định ấy, cuộc sống bầy đàn, dính vào ma túy. Tệ hơn nữa là lúc biết người tình mình dính bầu thì cái thai đã hơn 6 tháng, nhưng vì hết tiền, Hùng đào tạo cho vợ hờ đi bán lẻ ma túy. Một lần, vừa nhận “hàng” về, đang giao cho điểm phân lẻ ma túy thì bị bắt quả tang. Sinh con tại Hỏa Lò vừa xong thi cũng là lúc bản án 9 năm tù được tuyên cho Phương.
Khai sinh ở Hỏa Lò, cậu bé Huy theo mẹ vào trại giam Thanh Phong (Thanh Hóa) thụ án, rồi mới đây là vào Trại giam số 6. Trong tâm thức đứa trẻ này, đậm sâu nhất có lẽ là những bộ quần áo sọc dọc, tiếng kẻng báo giờ đều đặn và cả những nếp sống đều đặn, lặp lại không bao giờ chệch giờ trong nhịp thời gian đều đều trôi qua chậm chạp mỗi ngày.
Phó giám thị Nguyễn Đình Trung cho biết, những đứa trẻ ở trại giam số 6 đều được Ban giám thị và cán bộ quản giáo quan tâm, tạo điều kiện để các cháu vui chơi, phát triển. Ngày thường, ngoài các chế độ theo tiêu chuẩn, Ban còn ưu tiên thêm khẩu phần dinh dưỡng, mua thêm sữa, đồ chơi, đồ dùng học tập phát triển trí tuệ để các cháu không cảm thấy thiệt thòi so với chúng bạn khi phải lớn lên trong môi trường trại giam.
Ngày thường là thế, những ngày Tết Ban giám thị hết sức quan tâm. Không chỉ các cháu được ở gần mẹ để nhận được sự chăm sóc, yêu thương, đích thân lãnh đạo đơn vị đến tận buồng giam tặng quà mừng tuổi, phát cho các cháu những bộ quần áo đẹp đón năm mới để động viên an ủi từng cháu. Trong các ngày Tết, Ban giám thị ngoài việc tổ chức cho các cháu phá cỗ, còn đón về Khu trung tâm ở phân trại số 1 để vui chơi cùng con em cán bộ chiến sĩ.
Tết sum họp của những phạm nhân được giảm án
Ở Trại tạm giam Công an tỉnh Nghệ An, Tết đối với những phạm nhân đang chấp hành án phạt tù tại đây năm nào cũng có ý nghĩa riêng. Ngoài việc được đơn vị tổ chức một cái tết ấm áp, đầy ý nghĩa thì mỗi dịp xuân về, những phạm nhân đang chấp hành án phạt tù lại đan xen cảm giác hồi hộp, chời đợi để được xem mình có trong danh sách giảm án, đặng kịp về đón Tết với gia đình hay không.
Thượng tá Trần Thăng Long, giám thị trại giam cho hay, trên tinh thần nhân đạo, nhân văn, ban giám thị luôn xác định dù là bất cứ ai, phạm tội gì thì ba ngày tết cũng phải để họ được hưởng niềm vui chung của cả dân tộc. Vậy nên, ngoài chuyện chuyện đón xuân mới rất rôm rả, đã thành thông lệ, đơn vị sẽ tiến hành công bố quyết định giảm án, tha tù trước thời hạn với những phạm nhân cả tạo tốt vào ngày 26 tháng Chạp, để họ kịp về đón tết sum họp với gia đình.
Theo thượng tá Long, việc bình xét bình chọn giảm thời hạn chấp hành án phạt tù được diễn ra nghiêm túc, đúng quy trình theo quy định. Ngoài những phạm nhân được giảm hết thời hạn, phạm nhân nào có thành tích cải tạo tốt cũng sẽ được xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù.
Nếu như dịp Tết năm 2012, đơn vị chọn được 32 phạm nhân để giảm án, trong đó có 12 phạm nhân được ra tù trước thời hạn thì dự kiến, tết năm nay có khoảng 38 phạm nhân, trong đó 11 phạm nhân sẽ được về đón tết cùng với gia đình.
Lần theo danh sách dự kiến, tôi tìm gặp phạm nhân Lê Cảnh Thạch, quê Anh Sơn (Nghệ An), chấp hành án 16 tháng tù về tội dâm ô trẻ em. Thạch lặng người xúc động khi biết tết này mình sẽ được trở về đoàn tụ cùng vợ con. “Vì nông nổi và kém hiểu biết nên tôi đã có một cái Tết buồn trong trại giam. Xa vợ, xa con tôi càng ân hận với những việc mình làm. Những ngày ở trại giam đã giúp bản thân nhận ra lỗi lầm, tu thân cải tạo đặng trở về sum họp gia đình”.
Cùng chung niềm phấn khởi ấy, tuy biết mình chưa có được cái Tết sum họp những đã có tên trong danh sách được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, phạm nhân Trần Văn Liên, 50 tuổi, đang thụ án 5 năm vì can tội mua bán trái phép chất ma túy rưng rưng, chỉ vì chút lòng tham mà ông đã làm hổ danh con cái, dòng họ. Vào trại giam, ông đã nhận ra sai lầm, quyết tâm cải tạo để sớm được trở về.
Trong đời người đàn ông này, đây có lẽ là cái tết buồn nhất, không có bạn hữu chén thù chén tạc, không dâu con, không cháu chắt ùa về đòi tiền lì xì như những cái tết trước đây khiến ông rất chạnh lòng mỗi khi hoài niệm về ngày quá khứ. Nhưng so với hàng trăm phạm nhân khác, tết này ông vẫn có niềm vui nho nhỏ để động viên tinh thần, đấy là có tên trong danh sách được giảm án
Tết của những người không có tết
Tất tả lo Tết truyền thống cho phạm nhân, nên chuyện cán bộ quản giáo, ban giám thị trại giam phải đón Tết muộn, đón Tết trong trại giam mà không được sum họp cùng với gia đình là chuyện đã trở nên rất đỗi bình thường. Gần như lính trại giam nào cũng đã ít nhất phải đón một cái Tết như vậy. Thế nhưng, với cán bộ trinh sát, có những mùa xuân các anh chẳng kịp tận hưởng khoảnh khắc Tết sum họp vì phải ngược xuôi vào Nam ra Bắc để tầm nã những tên phạm nhân cứng đầu cứng cổ, trốn khỏi nơi giam giữ.
Trung tá Ngô Trí Thảo – Đội trưởng đội Trinh sát trại giam số 6 chia sẻ, thời điểm Tết cổ truyền của dân tộc là dịp sum họp gia đình. Bất luận là người bình thường hay tên tội phạm thì ngày này ai cũng muốn tìm về để gặp vợ con, thắp nén tâm hương tạ tội ông bà tổ tiên. Cũng chính bởi vậy mà đối với những phạm nhân đào tẩu khỏi trại giam, dịp áp Tết vẫn thường được các trinh sát để ý đến nhân thân tại quê nhà, hễ thấy bóng dáng xuất hiện là ngay lập tức triển khai kế hoạch để tóm gọn, bất chấp niềm rạo rực của năm mới đang cận kề.
Trong những lần tầm nã tội phạm trong thời khắc giao thừa ấy, ở trại 6 vẫn truyền nhau câu chuyện về tên Bùi Văn Khoa, chuyên án được thực hiện trong đêm 28 Tết Nguyên đán. Tên Khoa là người dân tộc Thổ, ở xã Bắc Sơn, huyện Quỳ Hợp, thụ án 20 năm tù vì can tội giết người. Vào trại được 33 tháng, lợi dụng sơ hở của cán bộ quản giáo trong lễ Giáng sinh, hắn đã đào tẩu. Sau nhiều năm bặt tăm, đến cuối năm 2006 khi cái Tết nguyên đán đang cận kề thì được tin, tên Bùi Văn Khoa đã xuất hiện tại nhà riêng của hắn ở bản Bà, xã Bắc Sơn.
Dù đã 28 Tết âm lịch, nhưng kế hoạch vây bắt vẫn được thực hiện. Đêm ấy, vòng vây lặng lẽ khép chặt dần trong tiếng gió rít căm căm và cả mùi bánh chưng thơm lừng xộc lên tận mũi. 12h đêm, các trinh sát mới khống chế thành không sau nhiều giờ áng binh giữa không khí rộn ràng của xuân vùng cao.
Với chuyên án bắt tên Ngô Đức Thuận (tức Thuận “điếc”), 42 tuổi, quê huyện Nam Đàn lại là kỷ niệm đáng nhớ hơn. Bởi việc bắt tên phạm đào tẩu này diễn ra vào đúng đêm 30 Tết. Khi khống chế thành công thì cũng là lúc giao thừa tới. Các anh để lỡ mất khoảnh khắc đoàn viên đầu năm mới. Tên Thuận xuất thân nông dân, nhưng đầu năm 1991 y đã bỏ làng lên vùng Quỳ Châu hành nghề cướp tài sản, bởi lúc này Quỳ Châu đang nóng về đá đỏ.
Sau nhiều phi vụ táo tợn, y đã bị tóm gọn, bị kết án 8 năm tù giam, thụ án tại phân trại K2, trại giam số 6. Thụ án được chừng nửa năm, sau những chuỗi ngày trong vỏ bọc hoàn lương, Thuận “điếc” đã bất ngờ biến mất trong một buổi chiều đi làm đá. Gần một tháng sau kể từ xảy xảy ra vụ trốn trại, tên Thuận bất ngờ để lại dấu vết quanh trại giam khi đơn vị liên tục mất cắp gà. Nhận định tên Thuận sau khi trốn trại vẫn nấp lại trên núi, nay vừa đói, vừa gần tết nên y đã lén lút trộm lương thực để ăn Tết.
Quả đúng như dự đoán, đêm 29 Tết Nguyên đán năm ấy, trong lúc các phân trại đang lúi húi nấu bánh chưng xanh thì các trinh sát lặng lẽ bủa vây quang phân trại, ém chờ động tĩnh. Đúng vào thời khắc đồng hồ điểm giao thừa, một bóng đen từ trên núi lặng lẽ trườn xuống tiếp cận chuồng gà. Khi tiếng gà vừa khẽ kêu lên thì các trinh ập đến, bóng đen run lẩy bẩy rồi ngoan ngoãn tra tay vào còng số tám.
Và những màn đón Tết chỉ có ở trại giam
Chuyện đón Tết trong trại giam, suy cho cùng vẫn là làm thế nào để cho phạm nhân có được những bữa cơm ngon miệng, ấm áp và thân tình nhất. Có muôn kiểu đón Tết trong đất trại, ngoài việc tổ chức cho phạm nhân có được ba ngày Tết đầy đủ chế độ, ở các trại giam còn có những kiểu tổ chức Tết truyền thống khá độc đáo.
Ở trại giam số 3, đội văn nghệ phạm nhân ngoài việc tổ chức các chương trình ca nhạc, hài kịch biểu diễn phục vụ phạm nhân, những “nam ca sĩ” này còn được phép… giả gái để tổ chức thi hài kịch, ca kịch giữa các giọng hát, để tìm ra tiếng hát “nữ” hay nhất (đặc thù ở trại 3 là không có phạm nhân nữ).
Tương tự như vậy, trại giam số 6 cho phép nữ phạm nhân được trang điểm, làm đẹp trong những ngày tết đến. Dịch vụ làm đẹp do những nữ phạm nhân trong đội văn nghệ đứng ra tổ chức, chị em có nhu cầu tô son điểm phấn, làm tóc chân tay (nail) chỉ cần từ 50.000 đồng đến không quá 100.000 đồng là có thể “tút” lại nhan sắc để đón Tết trong niềm lạc quan, phấn chấn.
Cũng chỉ có ở trại giam mỗi khi tết đến xuân về, đó là sự gặp gỡ ở những căn buồng hạnh phúc của các cặp đôi vợ chồng phải chịu cảnh kẻ trong song sắt, người ngoài chờ mong. Dĩ nhiên, đó phải là những phạm nhân cải tạo tốt, có nhiều đóng góp cho trại giam trong quá trình thụ án.
Thời gian gặp nhau chỉ một ngày, nhưng thông qua đó, nhiều phạm nhân đã tu tâm cải tạo tốt hơn nữa, nhiều câu chuyện cảm động đã được viết lên từ đây. Nói như thượng tá Bùi Minh Châu – Phó giám thị Trại giam số 3 thì Tết ở trại giam luôn thiệt thòi, không được đầm ấm như bên ngoài, nên cán bộ làm công tác tại các trại giam đã hi sinh hạnh phúc của mình những mong bù đắp được cho anh chị em phạm nhân.
Tết ấm nơi đất trại cũng là cách để cảm hóa, giáo dục họ thức tỉnh, đoạn tuyệt với quá khứ, phấn đấu cải tạo tốt hơn để những cái Tết cổ truyền sau, họ sẽ được trở về đón tết đoàn viên bên những người thân yêu nhất
