Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã giao Nam Định đại diện cho các địa phương lập hồ sơ “Nghi lễ chầu văn của người Việt ở Nam Định”, trình Thủ tướng Chính phủ cho phép đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Gắn liền với tín ngưỡng thờ mẫu, Nghi lễ chầu văn ngày càng bén rễ sâu rộng trong đời sống tâm linh của người dân, nhất là cư dân Bắc bộ. Từ một loại hình diễn xướng dân gian, tới di sản thế giới sẽ là chặng đường đầy gian khó, Nghi lễ chầu văn phải tìm được sự đồng thuận ở chính xứ sở mình, trước khi chinh phục các chuyên gia hàng đầu của UNESCO, như chia sẻ của GS Ngô Đức Thịnh - Ủy viên Hội đồng di sản quốc gia...
PV: Hồ sơ “Nghi lễ Chầu văn” hiện đã được triển khai đến đâu, thưa Giáo sư?
GS Ngô Đức Thịnh: Đã có hồ sơ gửi Bộ (VH-TT&DL). Tới đây Hội đồng di sản của Bộ họp để xem xét công nhận Nghi lễ chầu văn là di sản quốc gia, sau đó trình Thủ tướng Chính phủ cho phép gửi hồ sơ tới UNESCO.
PV: Có phải vì Hầu đồng gặp nhiều phản ứng do bị gán ghép với mê tín dị đoan, nên chúng ta đã tách chầu văn thành một bộ hồ sơ độc lập?
GS Ngô Đức Thịnh: Không, không có chuyện tách chầu văn ra khỏi diễn xướng hầu đồng. Ở mình vẫn còn nhiều ý kiến chưa đồng thuận, thành kiến với chữ hầu đồng. Chung quy cũng tại mọi người chưa hiểu được căn cốt của tín ngưỡng thờ Mẫu. Tên bộ hồ sơ Nghi lễ chầu văn, chỉ là cách gọi né đi của hầu đồng.
PV: Vậy nếu tách ra khỏi nghi lễ hầu đồng, thì giá trị của chầu văn sẽ không còn được nguyên bản?
GS Ngô Đức Thịnh: Hát văn và nhẩy múa là rất quan trọng trong diễn xướng hầu đồng, giúp đưa thanh đồng và người dự khán vào trạng thái ngây ngất, thoát xác. Trong những năm trước đây, có thời gian chúng ta đã tách hát văn ra khỏi hầu đồng, thành một thể loại dân ca như các loại hình khác, thậm chí còn đặt lời mới cho hát văn. Nhưng hát văn chỉ có giá trị khi gắn với tín ngưỡng hầu đồng.
PV: Tức trên thực tế, chúng ta vẫn đề cử hầu đồng là di sản văn hóa phi vật thể thế giới?
GS Ngô Đức Thịnh: Đúng thế. Bạn bè thế giới, các chuyên gia của UNESCO cũng rất thích nghi lễ hầu đồng. Nhiều vị trong đó còn giục chúng ta sao không gửi hồ sơ nhanh đi. Nhưng vẫn còn nhiều tiếng nói thành kiến, định kiến với hầu đồng. Điều này cũng do lỗi của một số người, đã trục lợi từ hầu đồng. Tôi tin đại đa số các thanh đồng (người đứng giá đồng - PV) tuy thực hiện hành vi tín ngưỡng, nhưng không hiểu rõ tín ngưỡng thờ Mẫu là gì. Để tổ chức lại các hoạt động hầu đồng, tạo hành lang pháp lý cho mọi người cùng tham gia, tôi được biết hiện tại Ban Tôn giáo Chính phủ đã gửi tờ trình tới Thủ tướng xin ý kiến về việc thành lập Hội thờ Mẫu.
PV: Quả tình dù bén rễ sâu rộng trong dân gian, nhưng đúng là không phải ai cũng hiểu rõ về tín ngưỡng thờ Mẫu?
GS Ngô Đức Thịnh: Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam là một tín ngưỡng bản địa, lấy việc thờ Mẫu (mẹ) với quyền năng giúp sinh sôi, nẩy nở và bảo trợ cho con người. Đặc biệt, tín ngưỡng thờ Mẫu rất hiện sinh, rất văn minh, không hướng người ta đến một thế giới khác, mà muốn con người hưởng thụ ngay ở cuộc sống này. Trong xã hội phong kiến đầy hà khắc với phụ nữ, tín ngưỡng thờ Mẫu ra đời đã phản ánh khát vọng muốn khẳng định mình, là hành trình đi tìm thân phận, tìm quyền sống của người phụ nữ.
PV: Như GS đã nói, Nghi lễ chầu văn gọi theo tên của hồ sơ trình UNESCO hay nôm na là hầu đồng, đang diễn tiến lộn xộn, gây ảnh hưởng tiêu cực tới danh tiếng của tín ngưỡng dân gian này. Vậy cách nào để hầu đồng về đúng với vẻ đẹp nguyên thủy, lành mạnh như thuở ban đầu?
GS Ngô Đức Thịnh: Thành lập Hội thờ Mẫu là một trong những giải pháp. Giải pháp nữa là các chủ đền, đình, những nơi được chọn để tổ chức hầu đồng cần phải có tiếng nói, định hướng các hoạt động này theo đúng nghi thức truyền thống, loại trừ việc lợi dụng tín ngưỡng dân gian để tư lợi cá nhân.
PV: Liệu GS có biết được, cả nước hiện có bao nhiêu người tham gia hoạt động hầu đồng?
GS Ngô Đức Thịnh: Con số cụ thể chúng tôi không nắm được nhưng cả nước đang có chừng 7.000 đền phủ liên quan đến thờ Mẫu, chưa kể trong các chùa.
PV: Theo GS, thanh đồng có thể học mà thành được không?
GS Ngô Đức Thịnh: Nói chung là không, thường phải là những người có căn có cốt. Nhưng bây giờ vẫn có một số người không có căn vẫn đi theo, người trong giới gọi là “đồng đú, đồng đua”.
PV: Chưa thành di sản, các cơ quan quản lý nhà nước đã đau đầu với việc quản lý hầu đồng với những biến tướng gây ra bởi một số người trục lợi. Vậy nếu đã được UNESCO công nhận, liệu danh hiệu quý báu này có tạo đà cho sự hỗn loạn trong hoạt động hầu đồng không, thưa GS?
GS Ngô Đức Thịnh: Tôi nghĩ là không. Hầu đồng hay Nghi lễ chầu văn xứng đáng là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, và như tôi đã nói, bạn bè quốc tế cũng yêu thích tín ngưỡng đậm bản sắc Việt Nam của chúng ta. Còn nhận thức sẽ điều khiển hành vi, những người yêu mến hầu đồng, theo hầu đồng sẽ hiểu được giá trị của danh hiệu, hiểu được tín ngưỡng mà mình theo đuổi, vì sự tự trọng cá nhân và lòng yêu mến văn hóa, họ sẽ phải giữ gìn, đắp bồi thêm vẻ đẹp của hầu đồng trong con mắt người đương thời
PV: Trân trọng cảm ơn GS
