Chiến dịch “500 ngày đêm” đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được chính thức phát động vào ngày 2/4/2026 tại Thành cổ Quảng Trị, đến nay đã thực hiện được hơn 3 tháng. Chiến dịch đã huy động sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương, lực lượng vũ trang, các tổ chức chính trị - xã hội cùng đông đảo nhân dân trong và ngoài nước nhằm tìm kiếm thông tin, xác minh, quy tập hài cốt liệt sĩ và ứng dụng mạnh mẽ các thành tựu khoa học vào chiến dịch.
Một trong những điểm nhấn của chiến dịch là áp dụng công nghệ NGS-SNP (phương pháp giám định ADN hiện đại kết hợp giữa giải trình tự gen thế hệ mới và phân tích đa hình đơn nucleotide) đang tạo bước tiến mới trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hiện thực hóa khát vọng đoàn tụ của nhiều gia đình.
Để giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về những đột phá trong lĩnh vực khoa học công nghệ của nhiệm vụ đặc biệt ý nghĩa này, phóng viên Báo CAND đã có cuộc trao đổi cùng Giáo sư (GS) Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
PV: Thưa GS, công nghệ NGS-SNP đang được coi là một "bước ngoặt" trong công tác giám định dòng họ và danh tính. GS có thể phân tích rõ hơn tính ưu việt của công nghệ này so với các phương pháp giám định ADN truyền thống trước đây?
GS Chu Hoàng Hà: Công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam đang phải đối mặt với không ít rào cản kỹ thuật, mà rõ nét nhất là những hạn chế của phương pháp sử dụng chỉ thị ADN ty thể. Trong thời gian vừa qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được Chính phủ giao làm đơn vị đầu mối triển khai dự án ODA “Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh thông qua hợp tác phát triển, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận trang thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao”, do phía Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ. Trong khuôn khổ dự án, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã phối hợp cùng đội ngũ chuyên gia từ Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) và các nhà khoa học quốc tế khác để cùng nghiên cứu, xây dựng nên một quy trình giám định ADN mới.
Quy trình công nghệ mới này sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) trên bộ gen nhân, với số lượng hơn 5.000 chỉ thị, kết hợp cùng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới. Nhờ ứng dụng công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối sánh với thân nhân được mở rộng lên đến đời thứ tư, theo cả dòng cha và dòng mẹ. Đồng thời, phương pháp này vẫn có thể phân tích hiệu quả các mẫu ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng. Do chỉ thị SNP chỉ yêu cầu xác định sự khác biệt tại một nucleotide, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới có thể đọc được các đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với đặc điểm ADN của hài cốt liệt sĩ Việt Nam sau nhiều thập kỷ bị phân hủy.
PV: Việc chuyển giao và "làm chủ" một công nghệ y sinh hiện đại như NGS-SNP tại Việt Nam chắc chắn không dễ dàng. Xin GS cho biết, đến thời điểm hiện tại, đội ngũ chuyên gia của Viện đã tối ưu hóa quy trình tách chiết và phân tích này như thế nào để phù hợp riêng với đặc điểm các mẫu hài cốt bị phân hủy nặng tại nước ta?
GS Chu Hoàng Hà: Đúng như vậy. Việc nghiên cứu, phát triển và làm chủ một công nghệ mới như NGS-SNP là một quá trình rất phức tạp, đặc biệt với các mẫu hài cốt liệt sĩ đã bị chôn cất hàng chục năm trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam, khiến ADN bị phân hủy nghiêm trọng. Thách thức đầu tiên là làm thế nào để thu nhận được ADN nhân với chất lượng và số lượng đủ cho phân tích. Để giải quyết vấn đề này, các nhà khoa học Việt Nam đã phối hợp với các chuyên gia quốc tế tiến hành nghiên cứu trên hơn 100 mẫu hài cốt đại diện cho nhiều mức độ phân hủy khác nhau.
Trong quá trình đó, chúng tôi đã thử nghiệm nhiều phương pháp tách chiết ADN, trong đó có phương pháp tách chiết ADN từ xương cổ do Giáo sư Svante Pääbo (nhà khoa học đoạt Giải Nobel Y học năm 2022) phát triển và sử dụng trong nghiên cứu ADN người Neanderthal có niên đại hơn 50.000 năm. Trên cơ sở đó, các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế đã tối ưu thành công hai quy trình tách chiết ADN chuyên biệt cho các mẫu hài cốt phân hủy nặng ở Việt Nam, giúp nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên đến 80%.
Sau khi giải quyết được bài toán thu nhận ADN, nhóm nghiên cứu tiếp tục xây dựng quy trình phân tích phù hợp với đặc thù của các mẫu ADN bị đứt gãy mạnh. Chúng tôi đã nghiên cứu và lựa chọn bộ chỉ thị FORCE gồm 5.422 SNP, bao gồm các chỉ thị phục vụ nhận dạng cá nhân, xác định nguồn gốc tổ tiên, đặc điểm hình thái và phân tích quan hệ huyết thống, phù hợp với yêu cầu giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam. Đồng thời, nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm và đánh giá nhiều phương pháp xây dựng thư viện giải trình tự, từ đó lựa chọn quy trình tối ưu tùy theo chất lượng và nồng độ ADN của từng mẫu. Cách tiếp cận linh hoạt này giúp nâng cao chất lượng dữ liệu SNP thu được.
Bên cạnh các quy trình trong phòng thí nghiệm, chúng tôi cũng phát triển hệ thống phân tích tin sinh học và các công cụ đối sánh dữ liệu. Phần mềm được xây dựng có khả năng tính toán quan hệ huyết thống ở nhiều cấp độ, từ quan hệ trực hệ như bố - mẹ - con, anh chị em ruột đến các mối quan hệ họ hàng xa, cho phép xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ tới 4 thế hệ… Mục tiêu là xây dựng một quy trình vừa có độ tin cậy khoa học cao, vừa có tính khả thi để triển khai trên quy mô lớn tại Việt Nam.
PV: Sự kết hợp giữa công nghệ mới và cơ sở dữ liệu (CSDL) căn cước công dân/ADN quốc gia đang được triển khai đồng bộ. Từ khi đưa NGS-SNP vào chương trình quy tập, tỷ lệ khớp nối thông tin và xác định thành công danh tính liệt sĩ đã có những chuyển biến mang tính đột phá cụ thể ra sao, thưa GS?
GS Chu Hoàng Hà: Một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là xây dựng cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ. Công tác này đang được Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Bộ Công an triển khai tích cực nhằm hình thành nguồn dữ liệu đối chiếu phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.
Tuy nhiên, cơ sở dữ liệu đang được xây dựng chủ yếu dựa trên ADN ty thể. Như tôi đã trao đổi, phương pháp này vẫn còn những hạn chế nhất định do mức độ phân giải thấp, dễ trùng lặp kiểu gen trong quần thể cùng dòng mẹ. Phương pháp này chỉ áp dụng làm bằng chứng hỗ trợ, trong phạm vi các trường hợp có thông tin thực chứng khoanh vùng rõ ràng, kết hợp đối chiếu, khẳng định bằng chỉ thị ADN có độ phân giải cao hơn (NGS-SNP) trước khi công bố danh tính.
Công nghệ NGS-SNP đã bước đầu được áp dụng thực tế trên quy mô nhỏ tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng vào năm 2025. Trong số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện thu thập, quá trình tách chiết ADN đã thành công và thu được dữ liệu SNP đạt chuẩn để so sánh đối chiếu ở 54/58 mẫu, tương ứng tỷ lệ 93%. Trên cơ sở các dữ liệu thu được, chúng tôi đã tiến hành đối chiếu với mẫu ADN của thân nhân thuộc 14 gia đình liệt sĩ, kết quả đã xác định được danh tính của 2 hài cốt liệt sĩ.
Bước sang năm 2026, quy trình công nghệ giám định ADN sẽ được mở rộng triển khai ở quy mô lớn hơn nhiều, áp dụng cho 965 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, tỉnh An Giang. Đây được xác định là đợt thí điểm quy mô lớn, mang ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá toàn diện và khẳng định tính hiệu quả của công nghệ NGS-SNP khi triển khai trên diện rộng.
Trên cơ sở những kết quả đạt được, chúng tôi cũng đang đề xuất, kiến nghị các cơ quan chức năng có thẩm quyền xem xét, cho phép xây dựng phương án đưa công nghệ NGS-SNP vào sử dụng chính thức trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ, đồng thời bổ sung dữ liệu SNP thu được vào ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ để phục vụ lâu dài cho công tác này.
PV: Đằng sau mỗi sơ đồ gen được giải mã thành công là niềm hạnh phúc lớn lao của một gia đình. Trên cương vị là người trực tiếp chỉ đạo và đồng hành cùng các nhà khoa học trong hành trình "trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ", những kết quả này mang lại giá trị và cảm xúc như thế nào đối với cá nhân GS cũng như tập thể Viện?
GS Chu Hoàng Hà: Đối với chúng tôi, mỗi trường hợp xác định thành công danh tính một liệt sĩ không đơn thuần là một thành tựu khoa học hay một kết quả nghiên cứu. Đó là khoảnh khắc khoa học thực sự mang lại giá trị cho con người và cho đất nước. Đằng sau mỗi hồ sơ được khớp nối thành công là một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm, thậm chí gần cả cuộc đời, để biết người thân của mình đang ở đâu. Khi chứng kiến những giây phút đoàn tụ ấy, chúng tôi càng cảm nhận sâu sắc ý nghĩa của công việc mình đang làm. Đó vừa là niềm vui, niềm tự hào của những người làm khoa học, vừa là trách nhiệm rất lớn, bởi mỗi kết luận giám định đều liên quan đến danh dự của người đã khuất và tình cảm của gia đình họ.
Chúng tôi mong muốn mỗi tiến bộ khoa học sẽ góp phần đưa thêm nhiều liệt sĩ trở về với tên tuổi thật của mình, giúp các gia đình khép lại nỗi đau kéo dài nhiều thập kỷ, đồng thời góp phần thực hiện tốt chính sách đền ơn đáp nghĩa của Đảng và Nhà nước đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Chúng ta đang chạy đua với thời gian, bởi mỗi năm trôi qua, chất lượng ADN trong các mẫu hài cốt tiếp tục suy giảm, trong khi nhiều thân nhân trực hệ của liệt sĩ cũng ngày càng lớn tuổi. Việc đẩy nhanh tiến độ giám định nhưng vẫn bảo đảm độ chính xác là yêu cầu hết sức cấp thiết. Bên cạnh đó, để đáp ứng yêu cầu triển khai trên quy mô toàn quốc, Viện Hàn lâm đang đề xuất tiếp tục đầu tư, nâng cấp các cơ sở giám định của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Y tế theo quy trình công nghệ NGS-SNP, đồng bộ từ hệ thống thiết bị, phòng thí nghiệm đến quy trình kỹ thuật và năng lực phân tích dữ liệu.
Mục tiêu là đưa công suất của mỗi cơ sở lên khoảng 10.000 mẫu mỗi năm, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian xử lý nhưng vẫn bảo đảm các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng và độ chính xác của kết quả giám định.
Quan điểm của chúng tôi là tốc độ và độ chính xác phải luôn song hành. Mỗi kết quả xác định danh tính không chỉ là một kết quả khoa học mà còn là cơ sở pháp lý và đạo lý để đưa một người con của Tổ quốc trở về với gia đình, quê hương. Vì vậy, mọi quy trình đều phải được thực hiện nghiêm ngặt, được kiểm chứng bằng các tiêu chuẩn khoa học và trải qua nhiều bước kiểm soát chất lượng trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.
PV: Xin chân thành cảm ơn GS!
