Đổi mới thể chế là phải xây dựng chính sách, pháp luật, cơ chế phù hợp với sự phát triển của đất nước. Trước đây, chúng ta cũng có những chủ trương, chính sách đúng, nhưng là đúng với thời điểm đó. Còn nay, “chiếc áo” thể chế đã chật so với sự phát triển của đất nước rồi, thì đổi mới thể chế là nhu cầu khách quan, bức thiết. Vì thế, đổi mới thể chế và mở rộng dân chủ vừa là mục tiêu hướng tới, vừa là động lực phát triển.
Hiến pháp mới vừa được toàn dân góp ý, Quốc hội thông qua, là một bản Hiến pháp tiến bộ, đặc biệt là những chế định về quyền con người, quyền công dân. Nó bắt nhịp với sự phát triển chung của thế giới. Khi Hiến pháp đã có chế định, các chính sách, luật, thể chế phải thay đổi theo. Chúng ta không thể để mãi những quy định trước kia thì phù hợp, nhưng nay không còn phù hợp nữa với sự phát triển. Trong thời kỳ chúng ta đã hội nhập sâu với kinh tế thế giới thì cũng phải có những chính sách phù hợp với sự hội nhập.
Trên thực tế, năng lực cạnh tranh của chúng ta vẫn chậm được cải thiện, tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu cũng bị chậm lại. Tại sao như thế? Vì chính sách pháp luật chưa phù hợp, chưa tạo thành lực đẩy. Nếu chúng ta đã nói các thành phần kinh tế cạnh tranh bình đẳng với nhau, cùng đưa đất nước phát triển, thì không thể cứ mãi o bế doanh nghiệp Nhà nước, tập đoàn, tổng công ty Nhà nước được. Lâu nay khối này sử dụng ngân sách Nhà nước như một bầu sữa, kém hiệu quả, trong khi các thành phần kinh tế khác sử dụng đồng vốn của chính họ bỏ ra hiệu quả hơn. Phải có đổi mới về quản trị doanh nghiệp Nhà nước, mà đặc biệt là với các tổng công ty, tập đoàn lớn. Cái gì thật cần thiết doanh nghiệp Nhà nước mới nắm giữ, còn lại để các thành phần kinh tế khác cùng cạnh tranh, cùng phát triển. Phải xây dựng thể chế hướng tới việc đó, phá bỏ độc quyền của doanh nghiệp Nhà nước.
Xây dựng thể chế cũng phải hướng tới quyền con người. Chúng ta đã nói dân chủ vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển đất nước. Vì thế, bên cạnh đổi mới thể chế phải mở rộng dân chủ. Mọi sự hạn chế quyền tự do của công dân phải được xem xét một cách rất cẩn trọng và chỉ có luật mới được quy định, chứ không phải bởi các nghị định, thông tư, các văn bản khác. Chỉ có Quốc hội – cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân mới quy định những điều như thế, vì mục tiêu bảo vệ Tổ quốc, an ninh Quốc gia, trật tự an toàn xã hội hoặc bảo vệ các giá trị về văn hóa, lịch sử, đạo đức…
Tôi xin nhấn mạnh rằng chỉ có mở rộng dân chủ mới thúc đẩy sự sáng tạo của mỗi công dân. Nếu không, mỗi công dân không trở thành chủ thể của sáng tạo. Phải theo nguyên tắc người dân có thể làm tất cả những gì pháp luật không cấm. Còn cơ quan nhà nước, cán bộ công chức chỉ được làm những điều mà pháp luật quy định. Cần lấy mục tiêu hướng tới phục vụ người dân là chủ đạo, nên phải minh bạch hóa mọi hoạt động của cơ quan công quyền. Phải tổ chức lại, làm trong sạch đội ngũ. Chúng ta vận hành bộ máy không theo pháp luật mà bằng sự “bôi trơn” thì bộ máy sẽ chệch hướng, chỗ nào “bôi trơn” thì nó mới vận hành. Nếu như một số cơ quan công quyền hiện nay không lấy mục tiêu phục vụ người dân làm đối tượng mà là phục vụ chính mình, lợi ích nhóm của mình, sẽ không bao giờ tạo nên sự dân chủ thực sự cho người dân. Hạn chế dân chủ chính là hạn chế sự sáng tạo của mỗi công dân.
Nhà nước không nên làm thay dân, chỉ tạo điều kiện, kiến tạo để người dân phát huy tối đa quyền dân chủ của mình. Những việc gì dân làm được thì Nhà nước không cần phải làm. Vì vậy phải có cơ chế, quy định, pháp luật để tạo điều kiện cho mọi người phát huy sức sáng tạo và năng lực của họ phục vụ cho sự phát triển của đất nước. Nhà nước phải tạo mọi điều kiện để nhân dân trực tiếp tham gia vào và giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền. Tạo mọi điều kiện cho người dân phát huy quyền làm chủ của mình thông qua dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Thực tế đã chứng minh ở nơi nào thiếu dân chủ, mất dân chủ thì ở đó sức sáng tạo bị thui chột
2014 là một năm lịch sử khi Hiến pháp mới sẽ đi vào thực thi. Biện pháp có rồi, thông điệp của Thủ tướng như thế, nhưng vấn đề vẫn là tổ chức thực hiện. Chúng ta có nhiều văn kiện của Đảng, pháp luật của Nhà nước, cơ chế chính sách, nhưng trong thực tế thực hiện vẫn bị méo mó. Những người tổ chức thực hiện, hoặc họ có thể hiểu không thấu đáo tinh thần của chính sách pháp luật; nhưng quan trọng nữa là chính họ cũng không muốn thực hiện để tạo kẽ hở cho lợi ích nhóm. Khâu quan trọng nhất vẫn là tổ chức thực hiện. Trước hết phải bắt tay ngay vào xây dựng chính sách, cơ chế mới, tháo gỡ những khó khăn cho sự phát triển của đất nước. Phải cầu thị, phải thực sự tôn trọng nhân dân, nếu không vẫn chỉ là dân chủ hình thức. Dân chủ phải thực chất, thể hiện bằng những việc làm cụ thể, như việc xin ý kiến nhân dân khi mở một con đường, xây dựng một nhà máy, hoặc khi làm gì ảnh hưởng trực tiếp đến người dân
