Mẫu ADN – Trả lại danh tính cho những liệt sĩ "chưa biết tên"

Khoa học trở thành "chìa khóa" mở cánh cửa lịch sử

Gia đình ông Trịnh Văn Tuấn, ở xã Nga An, tỉnh Thanh Hóa, có hai người thân là liệt sĩ Trịnh Quang Hữu (hy sinh năm 1968) và liệt sĩ Trịnh Quang Lâm (hy sinh năm 1971). Suốt nhiều năm, việc tìm nơi yên nghỉ của hai người anh luôn là nỗi trăn trở lớn nhất của những người ở lại.

Từ những thông tin ít ỏi còn lưu lại, cộng với lời kể của đồng đội và các nguồn tư liệu sưu tầm được, gia đình lần tìm đến một phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Bình Phước (nay thuộc tỉnh Đồng Nai). Mọi dữ kiện đều gần như trùng khớp. Gia đình tin rằng đó chính là nơi an nghỉ của liệt sĩ Trịnh Quang Lâm. Suốt nhiều năm, những chuyến đi hàng nghìn cây số để thắp hương, những giọt nước mắt sau bao năm xa cách khiến cả gia đình tin rằng hành trình tìm kiếm đã kết thúc.

Năm 2025, kết quả giám định ADN cho thấy phần mộ mà gia đình nhiều năm hương khói không phải của liệt sĩ Trịnh Quang Lâm. Kết quả đối sánh xác định, liệt sĩ hiện đang yên nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Chỉ một kết quả giám định ADN đã làm sáng tỏ điều mà hàng chục năm tìm kiếm bằng ký ức, hồ sơ và nhân chứng vẫn chưa thể giải đáp.

Nếu không có bằng chứng khoa học ấy, một cuộc đoàn tụ tưởng như viên mãn vẫn sẽ tiếp tục dựa trên sự nhầm lẫn, để rồi nỗi day dứt ấy kéo dài thêm qua nhiều thế hệ.

Nếu câu chuyện của gia đình ông Trịnh Văn Tuấn cho thấy ADN có thể sửa lại một sự nhầm lẫn kéo dài nhiều năm, thì hành trình của ông Nguyễn Trọng Bảy, ở xã Hợp Tiến, tỉnh Thanh Hóa, lại là minh chứng xúc động về sức mạnh của khoa học trong việc khép lại hơn 50 năm kiếm tìm.

Anh trai ông là liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát lên đường nhập ngũ rồi mãi mãi không trở về. Hơn nửa thế kỷ qua, ông Bảy rong ruổi khắp nhiều địa phương, tìm đến các cơ quan chức năng, gặp gỡ đồng đội cũ của anh trai, chắt chiu từng thông tin dù nhỏ nhất. Nhiều năm trước, qua lời kể của đồng đội, gia đình biết tại thành phố Cần Thơ có một phần mộ mang nhiều thông tin trùng khớp với liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát.

Mang theo niềm hy vọng lớn lao, ông Bảy nhiều lần vào tận nơi xác minh, đối chiếu hồ sơ, kiểm tra từng chi tiết. Tuy nhiên, mọi căn cứ khi ấy vẫn chỉ dừng ở mức suy đoán. Không có chứng cứ khoa học, không ai dám khẳng định người nằm dưới phần mộ ấy chính là anh trai mình.

Trong đợt cao điểm thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ do Công an tỉnh Thanh Hóa triển khai vào tháng 7/2025, ông Nguyễn Trọng Bảy cùng một người thân khác được lấy mẫu máu phục vụ giám định. Ít lâu sau, kết quả đối sánh ADN đã mang đến câu trả lời mà gia đình chờ đợi suốt hơn nửa thế kỷ.

Liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát đang yên nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp, thành phố Cần Thơ. Khoảnh khắc nhận được kết quả ấy, hành trình kiếm tìm kéo dài hơn 50 năm cuối cùng cũng khép lại. Sau bao năm chỉ có hy vọng dẫn đường, khoa học đã trả lại đúng tên tuổi cho người đã hy sinh, để gia đình được đón anh trở về trong sự thật, trong niềm an ủi và trong sự tri ân trọn vẹn.

Hai gia đình, hai hành trình tìm kiếm với những hoàn cảnh khác nhau nhưng đều khẳng định một giá trị chung. Giám định ADN không đơn thuần xác định vị trí phần mộ. Quan trọng hơn, đó là phương pháp xác lập danh tính bằng chứng cứ khoa học khách quan, chính xác và có độ tin cậy cao nhất hiện nay.

Khác với việc đối chiếu hồ sơ lưu trữ, địa bàn chiến đấu hay lời kể của nhân chứng có thể thiếu sót sau nhiều thập kỷ thì ADN dựa trên dấu ấn di truyền được truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi mẫu sinh phẩm của thân nhân được thu nhận và lưu trữ sẽ trở thành "chìa khóa" để đối sánh khi hài cốt liệt sĩ được quy tập. Đó là cơ sở để loại bỏ mọi suy đoán cảm tính, khẳng định đúng người, đúng tên, đúng sự thật lịch sử.

Đằng sau mỗi kết quả giám định thành công không chỉ là một kết luận khoa học, mà còn là sự kết thúc của hàng chục năm chờ đợi, là sự thanh thản của những người ở lại và là sự trở về đầy đủ danh tính của những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Không để sót mẫu thân nhân liệt sĩ “chưa biết tên”

Tiếp nối những kết quả đã đạt được, thực hiện đợt cao điểm của Bộ Công an về thu nhận mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính, Công an tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Kế hoạch số 360 nhằm hoàn thành việc thu nhận mẫu ADN đối với toàn bộ thân nhân liệt sĩ còn lại trên địa bàn tỉnh.

Theo kế hoạch, từ ngày 1 đến 20/7/2026, toàn lực lượng sẽ đồng loạt rà soát, xác minh, cập nhật đầy đủ thông tin thân nhân và thu nhận mẫu ADN đối với 100% trường hợp chưa được lấy mẫu trong các đợt trước để xây dựng ngân hàng gen phục vụ đối sánh.

Trước đó, trong năm 2025, Công an tỉnh Thanh Hóa đã phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức hai đợt cao điểm thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính. Kết quả, 37.808 trong tổng số 39.211 thân nhân đã được thu nhận mẫu. Hơn 1.600 trường hợp còn lại chủ yếu vắng mặt tại địa phương trong thời điểm triển khai.

Để hoàn thành mục tiêu, từ ngày 3 đến 6/7/2026, Công an tỉnh bố trí tám điểm thu nhận ADN trên toàn tỉnh, đồng thời tổ chức lấy mẫu tại trụ sở các xã, phường và đến tận nhà đối với những người cao tuổi, sức khỏe yếu hoặc không có khả năng đi lại.

Song song với đó, lực lượng Công an phối hợp chặt chẽ với Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Sở Nội vụ và chính quyền các địa phương rà soát, đối chiếu, bổ sung đầy đủ thông tin thân nhân liệt sĩ trước, trong và sau quá trình thu nhận mẫu.

Những ngày qua, tại phường Hàm Rồng, từ sáng sớm, hàng trăm thân nhân liệt sĩ đã có mặt tại điểm thu nhận mẫu ADN. Từng cán bộ Công an kiên trì hướng dẫn người dân hoàn thiện hồ sơ, cẩn trọng đối chiếu từng thông tin nhân thân, thực hiện từng bước lấy mẫu đúng quy trình kỹ thuật. Mỗi thao tác đều được thực hiện với sự chính xác cao nhất, bởi phía sau mỗi mẫu sinh phẩm là hy vọng của cả một gia đình.

Trong khi đó, tại phường Đông Quang, khi phố phường còn chưa nhộn nhịp, các tổ công tác đã có mặt từ rất sớm để kiểm tra trang thiết bị, rà soát hồ sơ và chuẩn bị đầy đủ các điều kiện phục vụ việc lấy mẫu. Sự chuẩn bị chu đáo ấy không chỉ bảo đảm quy trình kỹ thuật diễn ra an toàn, chính xác mà còn thể hiện trách nhiệm, sự tận tâm của lực lượng Công an đối với hành trình tìm lại danh tính cho các anh hùng liệt sĩ. Ngay trong ngày đầu tiên triển khai, các tổ công tác đã thu nhận mẫu ADN của 357 thân nhân liệt sĩ đến từ nhiều xã, phường trên địa bàn tỉnh.

Đối với những trường hợp tuổi cao, sức yếu hoặc không thể đi lại, cán bộ Công an trực tiếp mang thiết bị đến tận nhà để lấy mẫu. Không để bất kỳ thân nhân nào bị bỏ lại phía sau cũng đồng nghĩa với việc không để cơ hội tìm lại danh tính của bất kỳ liệt sĩ nào bị bỏ lỡ. Để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, Công an các xã, phường còn bố trí phương tiện đưa đón những trường hợp gặp khó khăn trong đi lại; đồng thời chủ động rà soát danh sách, tuyên truyền để mỗi gia đình đều hiểu rõ ý nghĩa của việc lấy mẫu ADN.

Khi khoa học đồng hành cùng trách nhiệm và lòng biết ơn, những dòng chữ liệt sĩ "Chưa biết tên" sẽ dần được thay thế bằng những cái tên cụ thể. Đó không chỉ là sự chính xác của khoa học, mà còn là sự trở về trọn vẹn của các anh hùng liệt sĩ trong vòng tay của gia đình, của lịch sử và của cả dân tộc.