Lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội xây dựng nền hành chính văn minh, hiện đại

1. Cách đây 80 năm, ngày 21/02/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 23/SL hợp nhất các Sở Cảnh sát và Sở Liêm phóng toàn quốc thành “Việt Nam Công an vụ”, trong đó nhiệm vụ trị an được giao cho Công an trật tự.

Thi hành Sắc lệnh trên, ngày 18/4/1946, Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) đã ra Nghị định số 121/NGD quy định nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức của “Việt Nam Công an vụ”. Ty Công an các tỉnh đều lập phòng trật tự làm nhiệm vụ của Sở Cảnh sát cũ như: giữ gìn trật tự công cộng vệ sinh, trật tự giao thông kiểm soát giấy tờ; cấp thẻ căn cước; quản lý hộ khẩu…

Đây là văn bản đầu tiên quy định tổ chức nhiệm vụ cụ thể của lực lượng Cảnh sát trị an (tiền thân của lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH). Ngày 18 tháng 4 hằng năm trở thành Ngày truyền thống của lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH. Đây là lực lượng nòng cốt trong việc tổ chức thực hiện các chính sách, pháp luật liên quan đến quản lý dân cư, quản lý cư trú, cấp giấy tờ tùy thân và nhiều lĩnh vực quan trọng khác góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc qua các thời kỳ.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, với phương châm “vừa đánh giặc, vừa giữ nhà”, lực lượng Cảnh sát QLHC mà tiền thân là các bộ phận Trị an hành chính, Hộ khẩu… đã bám dân, bám địa bàn, thực hiện công tác quản lý cư trú, nhân hộ khẩu, cấp phát giấy tờ, kiểm soát di biến động dân cư; phát hiện, ngăn chặn các hoạt động gián điệp, phản động lợi dụng giấy tờ, hộ khẩu để phá hoại cách mạng. Ở những vùng tự do, vùng căn cứ kháng chiến, CBCS vừa tham gia chiến đấu, vừa tổ chức quản lý trật tự xã hội giúp nhận diện và bóc gỡ hàng loạt mạng lưới gián điệp, chỉ điểm của đich, giữ vững an toàn cho các cơ quan đầu não của Đảng và Chính phủ.

Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, miền Bắc bước vào thời kỳ hòa bình và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Năm 1956, hệ thống quản lý hộ khẩu được triển khai rộng rãi tại các địa phương ở miền Bắc. Năm 1962, Nhà nước ban hành các quy định quan trọng về đăng ký và quản lý hộ khẩu, tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng hệ thống quản lý dân cư thống nhất. Trong giai đoạn này, công tác quản lý nhân khẩu, hộ khẩu được tăng cường nhằm phát hiện và đấu tranh với các hoạt động phá hoại của địch.

Hình ảnh các chiến sĩ Cảnh sát quản lý hộ khẩu, trị an đã bám trụ tại những địa bàn bàn đánh phá ác liệt nhất, tổ chức sơ tán, bảo vệ tài sản nhà nước và tính mạng của Nhân dân dưới làn bom đạn; công tác quản lý hành chính không chỉ dừng lại ở các con số, trang sổ mà đã thực sự trở thành mặt trận đấu tranh quyết liệt chống gián điệp biệt kích xâm nhập, góp phần giữ vững hậu phương lớn cho tiền tuyến ca khúc khải hoàn. Nhiều đồng chí đã anh dũng hy sinh, để lại tấm gương sáng về lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân. Đó là thời kỳ mà ý thức kỷ cương, lòng tận tụy với Nhân dân đã tạo nên một nền tảng trị an vững bền, góp phần quan trọng vào đại thắng mùa Xuân năm 1975.

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đất nước ta bước vào giai đoạn hòa bình, thống nhất và tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Nhiệm vụ đặt ra đối với Nhà nước và các cơ quan chức năng là nhanh chóng ổn định đời sống xã hội, khôi phục kinh tế.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng là thống nhất hệ thống quản lý hộ khẩu, quản lý nhân khẩu và cấp giấy tờ tùy thân giữa hai miền Bắc - Nam. Công tác đăng ký hộ khẩu được triển khai rộng rãi tại các địa phương nhằm phục vụ công tác quản lý dân cư, đồng thời tạo cơ sở cho việc hoạch định các chính sách kinh tế - xã hội.

Trong giai đoạn này, hệ thống quản lý hộ khẩu đóng vai trò quan trọng trong quản lý xã hội. Việc đăng ký hộ khẩu không chỉ giúp Chính phủ nắm được tình hình dân cư, phục vụ việc phân phối lương thực, thực phẩm; quản lý lao động; quản lý di cư góp phần quan trọng trong việc ổn định đời sống xã hội sau chiến tranh.

Năm 1986, Đại hội lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khởi xướng công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, chuyển nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Quá trình đổi mới đã tạo ra nhiều thay đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế - xã hội, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý nhà nước.

Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế, cùng với các hoạt động giao lưu, hợp tác đã làm cho công tác quản lý dân cư và quản lý cư trú trở nên phức tạp hơn. Điều này đòi hỏi lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH phải đổi mới phương thức quản lý, nâng cao hiệu quả quản lý. Trong giai đoạn này, nhiều quy định pháp luật liên quan đến công tác Cảnh sát QLHC về TTXH được sửa đổi, bổ sung phù hợp với tình hình mới. Công tác đăng ký hộ khẩu tiếp tục được cải tiến theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính; tăng cường ứng dụng các phương tiện kỹ thuật để quản lý hồ sơ dân cư, bước đầu hình thành các hệ thống quản lý dữ liệu phục vụ công tác.

Đáng chú ý, năm 1999, hệ thống cấp chứng minh nhân dân được triển khai thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Việc cấp chứng minh nhân dân đã tạo cơ sở xác định nhân thân công dân trong các giao dịch hành chính, kinh tế và xã hội. Đây là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng hệ thống quản lý định danh công dân ở Việt Nam. Trong giai đoạn này, lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội đã tổ chức triển khai cấp hàng chục triệu chứng minh nhân dân cho công dân trên toàn quốc, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo thuận lợi cho người dân trong các giao dịch xã hội.

Bước sang thế kỷ XXI, cùng với quá trình hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu hiện đại hóa nền hành chính nhà nước ngày càng trở nên cấp thiết. Chính phủ Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình cải cách hành chính nhằm xây dựng nền hành chính dân chủ, minh bạch và hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH đã từng bước triển khai ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác quản lý dân cư. Nhiều địa phương đã xây dựng các hệ thống cơ sở dữ liệu dân cư phục vụ công tác quản lý. Mặc dù còn nhiều hạn chế về hạ tầng công nghệ, nhưng những nỗ lực này đã đặt nền móng quan trọng cho việc xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư sau này.

Năm 2014, Quốc hội ban hành Luật Căn cước công dân, đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình hiện đại hóa công tác quản lý dân cư ở Việt Nam. Đây được coi là nền tảng pháp lý quan trọng cho việc xây dựng hệ thống định danh điện tử và quản lý dân cư hiện đại. Việc ban hành Luật Căn cước công dân có ý nghĩa quan trọng trong nhiều lĩnh vực, tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng hệ thống quản lý định danh công dân thống nhất trên phạm vi toàn quốc, tạo tiền đề phát triển các dịch vụ công trực tuyến và xây dựng Chính phủ điện tử.

Đồng thời, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, yêu cầu xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả trở thành một nhiệm vụ trọng tâm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trong tiến trình đó, lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH giữ vai trò nòng cốt, trực tiếp quản lý các lĩnh vực gắn liền với đời sống của người dân như cư trú, căn cước công dân, quản lý ngành nghề kinh doanh có điều kiện, quản lý vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, quản lý con dấu, quản lý pháo, quản lý trật tự công cộng.

Việc hiện đại hóa các lĩnh vực quản lý hành chính này không chỉ nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước mà còn góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, tạo nền tảng để thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia.

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số quốc gia, phương thức quản lý xã hội đang có sự thay đổi sâu sắc. Việc ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số đã mở ra những khả năng mới trong quản trị xã hội.

Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi số, lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH đã chủ trì triển khai nhiều dự án trọng điểm, trong đó nổi bật nhất là xây dựng và vận hành Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống căn cước công dân gắn chip điện tử và hệ thống định danh, xác thực điện tử. Đây được coi là một trong những bước đột phá quan trọng nhất trong tiến trình xây dựng Chính phủ điện tử, Chính phủ số và xã hội số ở Việt Nam.

Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư được xác định là “dữ liệu gốc” của quốc gia, có vai trò kết nối, chia sẻ thông tin với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác, từ đó hình thành hệ sinh thái dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công cho người dân, doanh nghiệp. Sau nhiều năm chuẩn bị và triển khai, hệ thống cơ sở dữ liệu này đã chính thức được đưa vào vận hành từ năm 2021, với hơn 107 triệu dữ liệu dân cư được chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên.

Việc hoàn thành và vận hành hiệu quả cơ sở dữ liệu này không chỉ giúp thay đổi căn bản phương thức quản lý dân cư mà còn mở ra khả năng khai thác dữ liệu phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Song song với việc xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư đã triển khai cấp căn cước công dân gắn chip điện tử cho công dân đủ điều kiện; cho phép lưu trữ nhiều thông tin cá nhân và có thể sử dụng trong nhiều giao dịch hành chính, tài chính, y tế, giáo dục. Tính đến đầu năm 2026, 100% công dân đã được cấp số định danh cá nhân; cả nước đã cấp hơn 87 triệu thẻ căn cước công dân gắn chip, gần 25 triệu thẻ căn cước. Việc triển khai căn cước công dân gắn chip không chỉ tạo thuận lợi cho người dân trong các giao dịch hành chính, giúp giảm đáng kể chi phí xã hội do cắt giảm các loại giấy tờ, đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Dấu mốc quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số của Việt Nam là việc triển khai Đề án 06 của Chính phủ, nhằm phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia. Đề án đã xác định 7 quan điểm chỉ đạo lớn có tính chất xuyên suốt trong quá trình thực hiện phục vụ 05 nhóm tiện ích: giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công trực tuyến; phát triển kinh tế, xã hội; phát triển công dân số; bổ sung, làm giàu dữ liệu dân cư; phục vụ chỉ đao, điều hành của lãnh đạo các cấp.

Sau hơn 4 năm triển khai, Đề án 06 là một trong những “điểm sáng” phục vụ chuyển đổi số quốc gia, trở thành động lực quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, đổi mới phương thức quản lý xã hội, đồng thời nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân trong giai đoạn mới.

Quá trình 80 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH luôn coi trọng công tác xây dựng Đảng, xây dựng lực lượng; làm tốt công tác chính trị, tư tưởng vững vàng, trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân, có lối sống trong sáng, giản dị, chấp hành nghiêm pháp luật, kỷ luật có tinh thần trách nhiệm vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, tận tụy phục vụ Nhân dân. Những thành tích, cống hiến của CBCS trong hệ lực lượng đã được Đảng, Nhà nước, Nhân dân biểu dương ghi nhận, đánh giá cao và tặng nhiều phần thưởng cao quý1, góp phần tô thăm truyền thống vẻ vang của Công an nhân dân Việt Nam anh hùng.

2. Phát huy truyền thống 80 năm của lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH trong giai đoạn hiện nay phải gắn với việc thực hiện Nghị quyết số 12-NQ/TW, ngày 16/3/2022 của Bộ Chính trị về “đẩy mạnh xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới”; Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị “về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” để thúc đẩy việc ứng dụng công nghệ số, triển khai các hệ thống dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu… đáp ứng yêu cầu xây dựng nền hành chính văn minh, hiện đại. Bối cảnh đó, đòi hỏi lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH cần tiếp tục đổi mới tư duy, nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ và xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ cao để đáp ứng yêu cầu của thời đại số, trong đó cần triển khai đồng bộ các giải pháp trọng tâm sau:

Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế, tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho quản lý hành chính và quản trị dữ liệu. Cần chủ động rà soát, tổng kết thực tiễn thi hành pháp luật trên các lĩnh vực cư trú, căn cước, định danh và xác thực điện tử, quản lý con dấu, quản lý ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự để kịp thời tham mưu sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các quy định pháp luật phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số. Thể chế phải đi trước một bước, bảo đảm pháp lý rõ ràng cho việc chia sẻ, khai thác và sử dụng dữ liệu, đồng thời gắn chặt với cải cách thủ tục hành chính, lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo đánh giá.

Hai là, nâng cao chất lượng xây dựng, quản trị và khai thác dữ liệu, coi dữ liệu là nền tảng cốt lõi của quản lý hành chính hiện đại. Trên cơ sở phát huy vai trò “dữ liệu gốc” của Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cần tập trung hoàn thiện các cơ sở dữ liệu quốc gia, dữ liệu chuyên ngành theo nguyên tắc “đúng, đủ, sống, sạch”, thống nhất và dùng chung. Đồng thời, chuyển mạnh từ tư duy xây dựng dữ liệu để quản lý sang tư duy khai thác dữ liệu tạo giá trị, phục vụ cải cách thủ tục hành chính, phòng ngừa vi phạm, bảo đảm an ninh, trật tự và phát triển kinh tế - xã hội. Việc chia sẻ dữ liệu phải được thực hiện an toàn, có kiểm soát, phá bỏ tư duy cát cứ, hình thành dòng chảy dữ liệu thông suốt trong toàn bộ hệ thống chính trị.

Ba là, tiếp tục đầu tư, hoàn thiện hạ tầng công nghệ và các nền tảng số phục vụ quản lý hành chính. Trọng tâm là phát triển, nâng cấp các nền tảng dùng chung như hệ thống định danh và xác thực điện tử, ứng dụng VNeID theo hướng trở thành trung tâm tích hợp các dịch vụ số thiết yếu cho người dân và doanh nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ mới, đặc biệt là dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, cần gắn với các bài toán cụ thể của quản lý hành chính và bảo đảm trật tự xã hội, tránh đầu tư dàn trải, hình thức. Hạ tầng công nghệ phải đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở, bảo đảm vận hành ổn định, an toàn, liên tục, đáp ứng yêu cầu quản trị trong môi trường số.

Bốn là, chú trọng phát triển nguồn nhân lực và xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý hành chính đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới. Cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng số, tư duy quản trị dựa trên dữ liệu cho CBCS lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH, nhất là ở cấp cơ sở; tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức, kỹ năng số cho người dân, hình thành công dân số chủ động tham gia và thụ hưởng các dịch vụ hành chính hiện đại. Con người vừa là trung tâm, vừa là chủ thể quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi số trong quản lý hành chính.

Năm là, tiếp tục phát huy vai trò dẫn dắt, điều phối của Cục Cảnh sát QLHC về TTXH trong toàn bộ hệ thống. Với vị trí là đơn vị nòng cốt tham mưu và tổ chức thực hiện Đề án 06, phải làm tốt vai trò kết nối, phối hợp liên ngành, bảo đảm sự thống nhất từ tư duy, thể chế đến hành động. Đồng thời, chủ động đề xuất các mô hình mới về quản trị dữ liệu, cải cách thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ số, tạo động lực lan tỏa cho các bộ, ngành, địa phương. Vai trò dẫn dắt của Cục Cảnh sát QLHC về TTXH không chỉ thể hiện ở kỹ thuật, công nghệ, mà quan trọng hơn là ở tư duy đổi mới, phương pháp tổ chức và tinh thần phục vụ Nhân dân.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

[1]. Cục Cảnh sát Cảnh sát QLHC về TTXH; Báo cáo tổng kết công tác năm 2025.

[2]. Bộ Chính trị; Nghị quyết số 12-NQ/TW, ngày 16/3/2022 về “đẩy mạnh xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới”.

[3]. Bộ Chính trị; Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 “về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”.