Ngày 15/12, Hội thảo khoa học toàn quốc “Sáng tạo văn học, nghệ thuật về đề tài lịch sử” do Hội đồng phê bình, lý luận văn học nghệ thuật Trung ương (PBLLVHNT TW) tổ chức đã diễn ra tại Hà Nội. Đồng chí Đinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư TW Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo TW; đồng chí Nguyễn Đức Bình, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị; đồng chí Nguyễn Thiện Nhân, Ủy viên TW Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ; các đồng chí nguyên là lãnh đạo Đảng, nhà nước; đại diện lãnh đạo Bộ VH, TT&DL, Bộ TTTT, các nhà nghiên cứu VHNT; lãnh đạo các hội chuyên ngành TW và địa phương trong cả nước đã đến dự
Đồng chí Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng PBLLVHNT TW nhấn mạnh sự cần thiết của hội thảo khoa học: Những năm gần đây, sáng tạo VHNT đề tài lịch sử (LS) có sự khởi sắc, xuất hiện một số tác phẩm có giá trị cao, nhưng đồng thời, có hình tượng các anh hùng LS đã được dân tộc tôn vinh bị xuyên tạc, bôi nhọ. Bên cạnh đó, cũng tồn tại nhiều ý kiến, quan điểm trong đánh giá về sáng tạo VHNT ở đề tài LS. Vì thế, Hội đồng PBLLVHNT TW tổ chức hội thảo nhằm làm rõ hơn khái niệm về LS, đề tài LS, mối quan hệ giữa LS và việc sáng tạo VHNT về đề tài LS; sáng tạo như thế nào, hư cấu đến đâu, tỉ lệ bao nhiêu khi viết về đề tài LS, nhất là những sự kiện LS đã được ghi trong chính sử, những nhân vật lịch sử đã được dân tộc tôn vinh?
Phát biểu chỉ đạo, thay mặt Ban Bí thư TW Đảng, Ban Tuyên giáo TW, đồng chí Đinh Thế Huynh đánh giá cao việc lựa chọn chủ đề của hội thảo và khẳng định: Trải qua hàng ngàn năm lao động, chiến đấu với giặc ngoại xâm, dân tộc ta đã xây đắp nên những truyền thống quý báu. Đó là lòng yêu nước, ý chí độc lập tự do, lòng tự tôn dân tộc, lòng nhân ái bao dung… Hiểu biết LS dân tộc để tiếp nhận và tô thắm những giá trị, truyền thống tốt đẹp của dân tộc, vừa là nghĩa vụ, tình cảm, vừa là đạo lý làm người Việt Nam. Với đặc trưng và sức mạnh độc đáo của VNHT, với tài năng, tâm huyết, bản lĩnh và sức sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ, nền VHNT của chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện được ý nghĩa sâu sắc và cao quý đó.
Trở về với LS, cả quá khứ xa xưa của dân tộc ta và quá khứ gần, thế kỷ XX, thế kỷ đấu tranh cách mạng của dân tộc ta dưới sự lãnh đạo của Đảng, để khám phá những vấn đề sâu sắc của LS Việt Nam, con người Việt Nam, là một trong những nhiệm vụ lớn lao của VHNT. Trở về quá khứ, không phải chỉ để ngưỡng mộ, ngợi ca, mà bằng tài năng sáng tạo, các văn nghệ sĩ sẽ khám phá trong LS, trong quá khứ vô cùng phong phú và phức tạp, những kinh nghiệm, bài học cần thiết cho cuộc sống hôm nay, cho sự nghiệp đổi mới, bảo vệ độc lập, tự do, toàn vẹn lãnh thổ.
Những bài học về xây dựng đất nước của cha anh qua việc phát huy cao độ sức mạnh của nhân dân, những bài học lớn về văn hóa, đạo đức, đạo lý làm người v.v… Tất nhiên, cần nhìn nhận khách quan, khoa học về LS dân tộc qua những bước thăng trầm, cả thành công, chiến thắng, cả những bước thoái trào, thất bại ở thời điểm LS nhất định. Song, dứt khoát tránh thái độ bóp méo, xuyên tạc, áp đặt LS, xúc phạm niềm tự hào chân chính của nhân dân ta về LS kiên cường, vinh quang của dân tộc, về những Anh hùng dân tộc mà công lao và đức độ đã trở thành thiêng liêng trong thẳm sâu mỗi trái tim con dân đất Việt.
Tại hội thảo, các văn nghệ sĩ tên tuổi: NSND Hải Ninh, NSND Đặng Nhật Minh, NSND Phạm Thị Thành, GS. Mai Quốc Liên, GS. Hà Minh Đức, các nhà văn Hoàng Quốc Hải, Thái Bá Lơi, họa sỹ Trần Khánh Chương v.v… đều đưa ra những ý kiến thuyết phục. Đó là khai thác giá trị nhân văn xưa để làm phong phú cuộc sống hôm nay là trách nhiệm của văn nghệ sĩ. LS nhiều khi là những chỉ dấu mà sử gia đã mã hóa và nhà văn phải giải mã nó. Người viết dựa trên các sự kiện LS, nhưng quan trọng là phải làm chủ sự kiện, chứ không lệ thuộc vào chính sử.
Sự thất bại của một vài cuốn sách ngộ nhận là tiểu thuyết LS, lỗi thuộc về sự dốt nát của người viết, nên đã đưa ra những thông điệp tù mù, đôi khi phản LS, bôi nhọ tổ tiên…
Theo nhà văn Hoàng Quốc Hải, người viết đề tài LS phải có nhu cầu tìm về cội nguồn, khám phá những bước thăng trầm của LS; tái hiện được vinh quang và cay đắng mà LS tiền nhân đã nếm trải; hư cấu đến chân thật và tác phẩm phải có thông điệp lịch sử, là giá trị nhân văn, giá trị tư tưởng. Trừ những ác ý cần ngăn chặn, văn nghệ mở rộng cánh cửa cho trí tưởng tượng, cho những sáng tạo, tìm tòi, cho những cá tính và giọng điệu nghệ thuật, tất cả đều nhắm vào việc làm nên những giá trị tinh thần cao quý.
Viết về LS, là nhà văn phải nhảy qua cùng lúc 2 vòng lửa: LS và nghệ thuật. Nhà sử học không được bịa ra những chi tiết minh chứng cho quan điểm của mình. Giới hạn cho sự tưởng tượng tùy thuộc vào không gian, nhân vật, sự kiện. “Nhà văn không thay thế được sử gia, nhưng có thể bù lấp những khoảng trống của lịch sử. Tiểu thuyết LS không thể là hư cấu LS” là quan điểm của nhà văn Hoàng Minh Tường v.v…
Sau gần 70 ý kiến tham luận, PGS. TS. Nguyễn Hồng Vinh kết luận: Hội thảo đã làm rõ đề tài LS là lấy cuộc đời, sự nghiệp của các nhân vật, sự kiện LS tiêu biểu làm chất liệu. Các ý kiến thống nhất về vấn đề được đề cập nhiều nhất là quan hệ giữa sự thật LS và hư cấu: tác phẩm nghệ thuật đều phải hư cấu. Vì LS không phải được ghi chép đầy đủ, mà luôn có những khoảng trống, khoảng mờ và sự hấp dẫn chính là sự sáng tạo VHNT về LS. Có 3 khuỵnh hướng sáng tác: tiểu thuyết hóa LS; LS hóa tiểu thuyết và mượn đề tài LS để chuyển tải một thông điệp, một tư tưởng. Lý luận LS và hư cấu là 2 vấn đề then chốt của sáng tạo VHNT đề tài LS. Hư cấu là rất cần, nhưng không phải là vô giới hạn và sáng tạo VHNT về đề tài LS là một công việc lớn lao, đòi hỏi tài năng, bản lĩnh và thái độ cẩn trọng. Người viết phải lặn chìm vào quá khứ, lật tung mọi thứ lên mà xem ngắm.
Tới đây, Hội đồng LLPBVHNT TW sẽ phối hợp với các hội chuyên ngành rà soát, đánh giá đúng thực trạng sáng tạo VHNT về đề tài LS; động viên đội ngũ văn nghệ sĩ đổi mới tư duy, bồi dưỡng cảm hứng sáng tạo VHNT; tổ chức tọa đàm chuyên sâu giữa cơ quan nghiên cứu LS và các nhà sáng tạo VHNT v.v…
