Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh cùng các đơn vị liên quan đang tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng), với nghi vấn về một hố chôn tập thể các chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại khu vực hai nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán xưa (nay là Công viên Lê Thị Riêng).
Sự việc này bắt nguồn từ tấm ảnh chụp 58 năm trước ghi lại cảnh chôn cất ở một khu đất trống được cho là tại nghĩa trang Đô Thành mà Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đã “úp mở” đưa lên trang mạng xã hội Facebook của mình cách đây 5 năm với lời nhắn “Kính nhờ các bác ở Sài Gòn lâu đời, có ai nhận ra tháp nước và cư xá này ở đâu không?”.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng là người đam mê sưu tập hình ảnh và tư liệu lịch sử. Ông từng giúp cơ quan chức năng tìm được hàng trăm mộ liệt sĩ ở sân bay Biên Hòa hay tìm ra đầu mối về một khu mộ tập thể được cho là đã chôn hàng trăm liệt sĩ trong khu vực sân bay Tân Sơn Nhất, cũng từ không ảnh và hình chụp trong quá khứ.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cho biết, việc xác định vị trí nghi vấn hố chôn ở Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng là quá trình xâu chuỗi từ 3 bức ảnh và một số tài liệu lịch sử. Nhiều năm trước, ông tình cờ thấy được một tấm ảnh trắng - đen (của nước ngoài) chụp cảnh một đứa trẻ mặc áo sơ mi, quần short đứng bên cạnh hố chôn nhiều thi thể bên dưới nhưng không có cột mốc để xác định vị trí chụp ở đâu.
Thời gian sau, ông tiếp tục phát hiện thêm tấm ảnh khác ghi lại cảnh người đàn ông đang cầm chai thủy tinh đổ chất lỏng, được cho là thuốc sát trùng xuống dưới hố có tử thi, phía sau là tháp nước (thủy đài). Do là hình ảnh đơn sắc, bị mờ nên cũng chưa thể xác định manh mối về nơi chụp.
Đến tấm ảnh thứ 3 trong kho lưu trữ của hãng AP (Mỹ), ông Thắng nhìn thấy đặc điểm của tháp nước tương đồng với tấm hình trước đó. Theo ông Thắng, đây chính chi tiết đắt giá để xác định vị trí hố chôn. Hơn nữa, đây lại là một tấm ảnh màu, với những hình ảnh, chi tiết rõ ràng hơn.
Ngoài ra, có thêm chi tiết là người đàn ông mặc trang phục, mũ bảo hộ của lính cứu hỏa thời Việt Nam Cộng hòa nhưng cũng chưa thể xác định nơi chụp cụ thể. Soi chiếu từ ba tấm ảnh này, ông Thắng thấy tấm đầu tiên có đứa trẻ giống tấm ảnh thứ ba, còn ảnh thứ hai lại có tháp nước ở phía xa trùng với ảnh này.
Tấm ảnh thứ 3 có thể thấy đặc điểm của tháp nước tương đồng với tấm hình trước đó.
Với các đặc điểm này, ông dành nhiều năm để đối soát dữ liệu hình ảnh hàng chục tháp nước ở miền Nam được xây dựng thời xưa. Đồng thời, ông tìm lại những tài liệu và trao đổi thông tin với những người nước ngoài có am hiểu, từng hợp tác tìm hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam.
Trong đó, nhiều tài liệu từ trước năm 2000 đã đặt vấn đề có nhiều hố chôn tập thể liệt sĩ hy sinh ở nghĩa trang Đô Thành (nay là Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng).
Theo Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, ban đầu nghĩa trang này có hai khu nghĩa trang cạnh nhau được lập ra bởi họ đạo Chí Hòa và Chợ Quán (thực tế lúc đó mang hai tên khác nhau là Nghĩa địa Chí Hòa và Nghĩa địa Chợ Quán), sau đó gọi chung là Đô Thành rộng 30 ha.
Hình ảnh khu vực này cũng được Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đối khớp với không ảnh do vệ tinh chụp lại.
Việc mai táng tại hai nghĩa trang trên dừng lại vào năm 1979, chính quyền thông báo cho thân nhân đến nhận mộ để di dời. Tuy nhiên, theo ông Thắng, thời điểm đó lực lượng chức năng và người dân chỉ khai quật những khu có nấm mộ hoặc nơi tập trung mồ mả có hàng lối. "Các hố chôn tập thể thường chỉ được san lấp đất bằng phẳng không có nấm mồ nên có khả năng vẫn chưa được di dời", ông Thắng nhận định.
Sau thời gian đối chiếu, ông Thắng tìm thấy tháp nước nằm trong nhà thờ Thánh Bường trên đường Nguyễn Giản Thanh, phường Hòa Hưng, cùng đặc điểm với tháp trong ảnh chụp 58 năm trước. Tháp nước này bằng bêtông có chiều cao khoảng 15 m. Tháp có bồn hình trụ với 6 trụ đỡ kết nối với nhau.
Khoảng cách từ công trình này đến Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng chừng 300 m, trùng với vị trí nơi chôn cất của nghĩa trang Đô Thành. Ông Thắng đã tổng hợp các tài liệu này gửi đến Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh. Sau khi tiếp nhận, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh tiếp tục đối chiếu với tài liệu lịch sử trước khi khởi động quá trình tìm hài cốt liệt sĩ tại khu vực trên.
Từ ngày 30/5 đến 2/6, đơn vị này đã tìm được nhiều nhân chứng, trong đó có 4 người đàn ông xác nhận từng nhìn thấy cảnh chôn tập thể tại nghĩa trang xưa. Những người này cho biết chưa từng gặp trước đó và không có bất cứ mối quan hệ nào với nhau. Thời điểm năm 1968, họ sống ở nhà gần nghĩa trang Đô Thành và thường đến đây chơi đùa, đá bóng.
Lời kể của các nhân chứng khi cung cấp cho Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh có nhiều điểm tương đồng về thời gian, địa điểm, phương tiện chở thi thể. Họ nói nhìn thấy việc chôn cất tập thể vào khoảng 9-10h của một ngày sau Tết Mậu Thân năm 1968, khớp với thời điểm chụp là ngày 12/2/1968.
Vị trí của hố bên cạnh nhà xác của nghĩa trang Đô Thành. Khi đối chiếu sơ đồ nghĩa địa và công viên thì vị trí này nằm gần khu nhà truyền thống, đi thẳng từ cổng đường Cách Mạng Tháng 8 vào khoảng 100 m.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, sau quá trình khảo sát, thu thập thông tin từ nhân chứng, tài liệu lịch sử, đến nay đơn vị khoanh vùng 7 vị trí gần nhà truyền thống của công viên nghi vấn có hai rãnh chôn tập thể các liệt sĩ. Đơn vị báo cáo Ban chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ Quân khu 7 để cùng với các cơ quan, đơn vị tổ chức Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP Hồ Chí Minh), lên kế hoạch thực hiện.
Hội thảo sẽ diễn ra vào sáng mai ngày 8/6, tại trụ sở UBND TP Hồ Chí Minh, số 86 Lê Thánh Tôn, phường Sài Gòn. Đồng chí Phạm Thị Thanh Trà, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ, Trưởng ban Chỉ đạo 515 quốc gia chủ trì hội thảo.
