-PV: Thưa TS Lê Văn Toàn, tham dự phiên họp của Hội nghị Ủy ban Liên chính về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể tại Bali (Indonesia) sáng 24/11, ông thấy thái độ của các thành viên quốc tế thế nào khi xét đến hồ sơ hát xoan của Việt Nam?
-TS Lê Văn Toàn: Phải nói rằng chúng tôi rất hạnh phúc vì hồ sơ hát xoan đã được các chuyên gia của UNESCO đánh giá cao, đại đa số ý kiến coi đây là bộ hồ sơ mẫu mực, là hồ sơ duy nhất được sự đồng thuận hoàn toàn của Ban thẩm định và được xây dựng tốt nhất trên tổng số 33 hồ sơ khẩn cấp đệ trình lần này. Sau khi hát xoan chính thức được ghi danh, nhiều đại biểu các nước đã tìm đến chúng tôi chúc mừng và ngỏ ý mượn hồ sơ hát xoan để làm mẫu, tiếp thu kinh nghiệm. Chúng tôi cũng cho rằng, đây là bộ hồ sơ hoàn hảo nhất của chúng ta từ trước tới nay cho một loại hình văn hóa, khi đệ trình lên UNESCO để đề nghị công nhận di sản thế giới.
- PV: Vậy các chuyên gia, các thành viên Ban thẩm định của UNESCO và đại biểu các nước đã tiếp nhận được những vốn quý gì từ loại hình âm nhạc dân gian hát xoan qua bộ hồ sơ này?
-TS Lê Văn Toàn: Hát xoan tương truyền phát tích từ thời các Vua Hùng, trải qua nhiều tầng văn hóa khác nhau đã gắn kết với phong tục tập quán và tín ngưỡng lâu đời của người dân vùng trung du Phú Thọ. Trải qua nhiều biến thiên dâu bể, người dân đất Tổ đã ý thức được đây chính là di sản văn hóa tinh thần vô giá của quê hương mình, làm nên bản sắc riêng biệt của làng quê mình, xứ sở mình, giúp gắn kết cộng đồng với nhau nên luôn có ý thức giữ gìn, truyền tiếp lại từ đời này sang đời khác. UNESCO cũng đánh giá cao nỗ lực của chúng ta, từ cấp cao nhất là Chính phủ đến lãnh đạo tỉnh Phú Thọ, các cấp ngành, đặc biệt là người dân qua những nỗ lực không ngừng để giữ gìn báu vật hát xoan.
- PV: Những nỗ lực mà UNESCO ghi nhận, đã được chúng ta thực hiện thế nào trong thực tế, thưa ông?
- TS Lê Văn Toàn: Ý thức rõ giá trị của hát xoan, Chính phủ đã phê duyệt đề xuất của UBND tỉnh Phú Thọ xây dựng chương trình "Hồ sơ khoa học hát xoan" và đồng ý lập hồ sơ di sản cho hát xoan để đệ trình UNESCO. Tỉnh Phú Thọ đã có những hành động rất kiên quyết, thiết thực khôi phục lại hình thức diễn xướng dân gian hát xoan, như tổ chức Hội thảo quốc tế, tìm đến các nghệ nhân lão thành mời gọi các cụ truyền nghề lại cho lớp trẻ, giúp đỡ để làm sống lại các làng hát xoan cổ. Tỉnh cũng bỏ tiền phục dựng di tích miếu Lãi Lèn, được coi như ngôi miếu cổ nhất, nơi phát tích của hát xoan. Để thực hiện tốt nhất phần việc giàu ý nghĩa này, Phú Thọ đã quyết tâm di dời cả một bệnh viện đi nơi khác, để trả lại không gian cổ xưa vốn có cho miếu Lãi Lèn. Tất cả những hành động này được UNESCO quan tâm, đồng tình và hưởng ứng cao.
- PV: Được công nhận là di sản thế giới đã khó, giữ gìn và phát huy được danh hiệu cao quý này chắc chắn còn khó hơn, nhất là hát xoan lại ở trong danh mục "Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp của thế giới". Công việc tới đây sẽ là gì để tránh nguy cơ danh hiệu sẽ bị thu hồi, đồng nghĩa với việc hát xoan có thể vĩnh viễn biến mất?
- TS Lê Văn Toàn: Đúng thế. Nhưng chúng ta có thể hoàn toàn yên tâm vì Chính phủ, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch cùng UBND tỉnh Phú Thọ đã đặt ra từng bước đi cụ thể để thực hiện kế hoạch hành động quốc gia bảo tồn, phát huy di sản hát xoan. Quan trọng nhất là, trong cộng đồng dân cư Phú Thọ, cả các làng hát xoan cổ lẫn các khu dân cư ngoài vùng truyền thống đều coi hát xoan là món quà quý mà cha ông dành dụm để lại, nên phải có trách nhiệm giữ gìn. Trong có vài năm ngắn ngủi, từ 8 nghệ nhân hát xoan còn lại, các cụ đã vào cuộc truyền nghề cho rất đông các bạn trẻ, kể cả các lứa tuổi nhỏ. Từ những gì mà Phú Thọ đã làm được, chúng tôi tin rằng, hát xoan chắc chắn vẫn tồn tại trong các cộng đồng dân cư, hài hòa với bối cảnh văn hóa xã hội thời hiện đại, vừa đảm bảo phục vụ du lịch, là món quà quý dành cho bạn bè quốc tế, vừa giữ được những tinh túy của loại hình nghệ thuật dân gian được UNESCO vinh danh.
- PV: Sau hát xoan, chúng ta còn những bộ hồ sơ nào đệ trình để lại chờ đợi tín hiệu vui từ UNESCO?
- TS Lê Văn Toàn: Hiện tại, hồ sơ "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương" và "Đờn ca tài tử" đã được đệ trình lên UNESCO. Chúng tôi hiện cũng rất tin tưởng và hy vọng vào chiến thắng của hồ sơ này trong thời gian tới.
- PV: Trân trọng cảm ơn ông
