Đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành ngay trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng thể hiện quyết tâm chính trị của Đảng ta trong việc đưa văn hóa thật sự trở thành nền tảng vững chắc, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, điểm nổi bật nhất của Nghị quyết 80-NQ/TW so với các văn kiện trước đây là phát triển văn hoá không chỉ là mục tiêu, nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm để đất nước phát triển.

Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng được Tổng Bí thư Tô Lâm trình bày tại Đại hội cũng nêu rõ 8 nội dung xuyên suốt tập trung triển khai các quyết sách chiến lược. Trong đó, nội dung thứ tư xác định: “Văn hóa và con người: Nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển của đất nước". Đây là cơ sở quan trọng để định hướng phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về tư duy, cách làm và cơ chế thực thi nhằm khơi dậy, phát huy tối đa sức mạnh văn hóa và con người Việt Nam.

Văn hóa - nguồn lực nội sinh và trụ cột phát triển

Phó Giáo sư - Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cho rằng, nội dung này khẳng định phát triển bền vững trước hết phải dựa vào con người và văn hóa, từ đó xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thời đại. Theo Phó Giáo sư - Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, văn hóa hiện nay không chỉ là ký ức hay bản sắc mà đã trở thành tài sản chiến lược.

Trong bối cảnh thế giới biến động, văn hóa chính là yếu tố tạo ra năng lực cạnh tranh dài hạn, định hình hệ giá trị xã hội và nuôi dưỡng nhân cách con người-chủ thể của mọi tiến trình phát triển. Việc xác lập văn hóa là một trong bốn "trụ cột" (bên cạnh kinh tế, chính trị, môi trường) cho thấy tầm nhìn chiến lược của Đảng. Văn hóa không còn là hoạt động "phụ trợ" tiêu tốn ngân sách phúc lợi, mà trở thành "hệ điều tiết" tổng thể, tạo sự đồng thuận và củng cố niềm tin xã hội. Đặc biệt, văn hóa giúp phát triển kinh tế theo chiều sâu, giúp đất nước không bị "chao đảo" trước những biến động của toàn cầu hóa.

Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn phân tích: "Khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng và đổi mới sáng tạo, vai trò của văn hóa càng mang tính quyết định. Nếu nhiệm kỳ Đại hội XIV là nhiệm kỳ của khát vọng vươn mình, của sự bứt phá kinh tế, thì văn hóa chính là điểm tựa vững chắc nhất để chúng ta không bị 'chao đảo' trước những biến động của toàn cầu hóa. Sức mạnh của văn hóa nằm ở khả năng tạo ra 'sức mạnh mềm'. Một nền kinh tế mạnh nếu thiếu nền tảng văn hóa vững chắc rất dễ rơi vào tình trạng tăng trưởng nóng và thiếu bản sắc. Ngược lại, khi văn hóa được đặt ở vị trí dẫn dắt, nó sẽ soi đường cho quốc dân đi, tạo ra hình ảnh quốc gia uy tín trên trường quốc tế, giúp Việt Nam khẳng định vị thế trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.”

Để xây dựng hệ giá trị văn hóa đáp ứng yêu cầu của thời đại, Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn đề xuất, Nhà nước cần kiến tạo thể chế bằng cách xóa bỏ tư duy "xin-cho", hoàn thiện hệ thống pháp luật về đầu tư, thuế và sở hữu trí tuệ để khuyến khích nguồn lực xã hội cho lĩnh vực văn hóa. Đầu tư cho giáo dục, xây dựng hệ giá trị chuẩn mực và môi trường văn hóa ứng xử phải được coi là đầu tư cho tương lai dài hạn, là nhiệm vụ "cứng" trong chiến lược phát triển. Trong đó, công nghiệp văn hóa chính là "cầu nối" quan trọng nhất để biến di sản, giá trị tinh thần thành giá trị kinh tế. Khi các ngành như điện ảnh, du lịch, âm nhạc, thiết kế… phát triển chuyên nghiệp, văn hóa sẽ thực sự trở thành nguồn lực tạo giá trị gia tăng, đóng góp trực tiếp vào GDP và tạo ra sức mạnh lan tỏa thương hiệu quốc gia.

Đặt hệ giá trị con người Việt Nam vào vị trí trung tâm

Dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa dân gian, ông Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn hóa dân gian Hải Phòng cho rằng Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị không chỉ là một văn bản định hướng, mà là lời hiệu triệu khơi dậy khát vọng dân tộc thông qua sức mạnh văn hóa.

Báo cáo trình Đại hội XIV tại phiên khai mạc đã đặt văn hóa vào kiến trúc phát triển quốc gia như một trụ cột nền tảng. Để thực hiện mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn tới, Văn kiện xác định 5 quan điểm chỉ đạo lớn, trong đó quan điểm thứ 2 nhấn mạnh: "Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt; phát triển văn hóa, con người là nền tảng; tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên". Ba mục tiêu này có tác động hữu cơ với nhau, thúc đẩy phát triển đất nước vươn lên.

Ông Nguyễn Đình Chỉnh nhận định, văn hóa tuy là phạm trù đời sống tinh thần, thuộc thượng tầng kiến trúc của xã hội nhưng lại có giá trị tác động rất lớn đối với sự phát triển kinh tế-xã hội và xây dựng nền chính trị quốc gia. Bởi văn hóa là sự kết tinh những giá trị mà con người, dân tộc Việt Nam xây dựng, bồi đắp, tinh tuyển qua hàng ngàn năm lịch sử. Để hiện thực hóa mục tiêu của Đại hội Đảng lần thứ XIV về văn hóa, ông Nguyễn Đình Chỉnh đề xuất, Nhà nước cần tập trung bảo tồn, gìn giữ phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc nói chung và các cộng đồng nói riêng.

Đặc biệt là những giá trị văn hóa truyền thống mang tính văn hóa làng xã hiện đang được bảo tồn lưu giữ tại các địa phương. Đồng thời, Nhà nước cũng cần phát huy những di sản văn hóa có giá trị thành tài sản để góp phần phát triển đời sống kinh tế-xã hội tại các địa phương (di tích, lễ hội, di sản văn hóa phi vật thể...); tập trung xây dựng hệ giá trị văn hóa của con người Việt Nam trong điều kiện, hoàn cảnh lịch sử hiện nay.

“Trong kỷ nguyên số, xây dựng hệ giá trị số bao gồm công nghệ, nền tảng và nội dung mang đậm bản sắc Việt Nam là nhiệm vụ chiến lược. Nếu không làm chủ được không gian số bằng các sản phẩm văn hóa nội địa, sức mạnh mềm quốc gia sẽ bị lệ thuộc”, ông Nguyễn Đình Chỉnh nhận xét.