Tìm đến nhà trưởng bản Xồng Xái Khù, Mường Lống 1, khi mặt trời đã dần lên cao, chúng tôi được nghe ông Khù kể về những câu chuyện đồng bào người Mông đang từng bước biến bản làng hoang sơ thành điểm đến du lịch đầy hấp dẫn.
Đầu tiên phải kể đến gia đình ông Vừ Tồng Pó, có thể nói ông là người tiên phong đưa du lịch về với bản làng. Homestay của ông Pó hiện có ba phòng nghỉ được làm bằng gỗ truyền thống của người Mông, với sức chứa khoảng 15 người. Đặc biệt là vào các dịp nghỉ lễ, homestay của ông tiếp đón từ 130-150 lượt khách tới tham quan, nghỉ dưỡng.
Vào những năm 90 của thế kỷ trước, Mường Lống được biết đến là “thủ phủ” của cây thuốc phiện, thì nay đã bắt đầu có những bước chuyển mình. Từ một vùng cao nghèo khó dần trở thành điểm đến du lịch sinh thái đầy tiềm năng và hấp dẫn.
“Trước đây, người dân chủ yếu sống dựa vào nương rẫy và đi rừng là chủ yếu. Bây giờ, người lớn thì nuôi gà đen, lợn bản, làm thịt gác bếp… để kinh doanh, buôn bán cho khách và homestay. Nhóm người trẻ, trước đó rời bản tìm việc làm ở các khu công nghiệp thì nay một số đã quay về, trở thành hướng dẫn viên du lịch tại chính nơi mình sinh ra. Từ đó cuộc sống dân bản đã dần thay đổi, không còn như trước nữa”. ông Xồng Xái Khù, trưởng bản Mường Lống 1 chia sẻ.
Rời xa nhà trưởng bản, chúng tôi dừng bên quán tạp hóa nghỉ chân, thấy du khách nơi xa đến, chị Sùng Thị Lan, trú tại xã Mường Lống, hồ hởi bắt chuyện: “Nhiều năm trở lại đây, nhiều du khách thập phương tìm đến Mường Lống để nghỉ dưỡng, đặc biệt là vào mùa hè, nơi này mát mẻ, không khí bốn mùa trong lành. Đời sống dân bản vì thế mà khấm khá hơn nhiều so với trước đây. Từ khi có du lịch sinh thái, việc kinh doanh, buôn bán của gia đình tôi cũng thuận lợi hơn nhiều”.
Tối hôm đó, chúng tôi ngồi bên mâm cơm, chén rượu mận chuyền tay bên homestay. Dưới bếp lửa bập bùng, xen lẫn tiếng nhạc du dương, câu chuyện làm du lịch sinh thái của đồng bào người Mông vẫn còn tiếp diễn bằng tiếng phổ thông, lẫn tiếng bản địa. Dù rằng chỉ gặp gỡ thoáng qua, không nhiều lời, nhưng người ta ngầm hiểu với nhau bằng ánh mắt, cái gật đầu và những tiếng cười giòn tan.
Vốn dĩ Mường Lống được thiên nhiên ưu đãi với vẻ đẹp như chốn “bồng lai tiên cảnh” nhưng chỉ những năm gần đây, tiềm năng nơi “cổng trời” này mới dần được đánh thức, mở ra hướng đi mới cho đồng bào người Mông.
Đặc biệt, vào đầu tháng 7/2025, UBND tỉnh Nghệ An đã ban hành Quyết định công nhận “Điểm du lịch cộng đồng Mường Lống” tại xã Mường Lống, huyện Kỳ Sơn (cũ), là một trong những điểm du lịch chính thức của tỉnh. Từ đây, tạo động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào nơi đây.
Nhận thấy tiềm năng, cũng như giúp các hộ dân làm du lịch chuyên nghiệp, năm 2022, Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch Mường Lống được thành lập, toàn xã hiện có 5 homestay của người dân, 1 homestay của doanh nghiệp. Theo thống kê sơ bộ, trong năm 2024 - 2025, Mường Lống đón hơn 1.000 lượt khách đến tham quan, nghỉ dưỡng tại khu du lịch sinh thái của người dân bản địa. Từ đó, đem lại lợi nhuận không nhỏ cho người dân và địa phương.
Kỳ vọng đường sắt khi “cổng trời” rộng mở 
Canh giữ mùa xuân trên “cổng trời” Chóp Chài 
