Tính đến ngày 30/7, trận động đất mạnh 7,1 độ richter xảy ra hôm 28/7 tại tỉnh Kumamoto, miền Nam Nhật Bản, đã khiến ít nhất 17 người thiệt mạng, theo Đài truyền hình công cộng NHK.
Lực lượng cảnh sát, cứu hỏa cùng quân đội Nhật Bản đang khẩn trương triển khai công tác tìm kiếm cứu nạn. "Vẫn còn nhiều người đang chờ được giải cứu và từng giây từng phút đều vô cùng quý giá", Thủ tướng Sanae Takaichi phát biểu ngày 30/7.
Trong khi đó, ngay sau khi tỉnh Kumamoto hứng chịu trận động đất hôm 28/7, các chuyên gia địa chấn học ứng dụng Nhật Bản dự báo, đây có khả năng chưa phải là trận động đất cuối cùng tại đây.
Được biết, khu vực Kumamoto từng hứng chịu trận động đất nghiêm trọng năm 2016, khiến hơn 270 người thiệt mạng và gây thiệt hại trên diện rộng.
Ông Shoji Yonemitsu - một cư dân địa phương bày tỏ với CNN: "Vì sao, vì sao điều này cứ liên tiếp xảy đến với chúng tôi ở Kumamoto? Đợt động đất năm 2016 khủng khiếp hơn rất nhiều, nhưng trận lần này cũng đủ để khiến mọi người vô cùng sợ hãi".
Nhật Bản nằm trên ranh giới của bốn mảng kiến tạo lớn
Theo CNN, hiếm có quốc gia nào trên thế giới phải hứng chịu nhiều trận động đất mạnh và gây thiệt hại lớn như ở Nhật Bản.
Nguyên nhân nằm ở vị trí địa chất đặc biệt của quốc đảo này. Nhật Bản nằm trên ranh giới của bốn mảng kiến tạo lớn của Trái Đất, luôn dịch chuyển và va chạm với nhau.
Bên cạnh đó, nước này còn nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương – dải địa chất dài khoảng 40.000 km bao quanh Thái Bình Dương, nơi tập trung phần lớn núi lửa đang hoạt động. Không chỉ Nhật Bản, nhiều quốc gia khác như Chile, Indonesia, Quần đảo Solomon và bờ Tây nước Mỹ cũng nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương.
Đây là nơi mảng Thái Bình Dương tiếp xúc với các mảng kiến tạo lục địa xung quanh. Khi các mảng này chuyển động, ma sát sẽ tích tụ năng lượng và giải phóng dưới dạng động đất.
Theo Giáo sư Shoichi Yoshioka (Đại học Kobe), khoảng 10% số trận động đất có độ lớn từ 6 độ richter trở lên trên toàn thế giới xảy ra tại Nhật Bản hoặc các khu vực xung quanh nước này.
Giáo sư Shoichi Yoshioka nêu rõ, mỗi thảm họa đều để lại những ký ức đau thương về sinh mạng bị cướp đi, nhà cửa bị phá hủy và sóng thần tàn phá các khu dân cư. "Chính nỗi sợ đó khiến người Nhật luôn ý thức cao về việc chuẩn bị ứng phó", ông nhận định.
Chính phủ nước này đã đầu tư hàng tỷ USD vào hệ thống cảnh báo sớm động đất, công nghệ giám sát địa chấn, các phương án sơ tán cũng như xây dựng hạ tầng có khả năng chống động đất.
Các tòa nhà tại đây bắt buộc phải áp dụng công nghệ chống địa chấn như hệ thống hấp thụ rung chấn, sàn và tường giảm chấn hoặc kết cấu linh hoạt giúp công trình dao động theo chuyển động của mặt đất thay vì sụp đổ.
Trang thông tin du lịch chính thức của Chính phủ Nhật Bản cũng khẳng định phần lớn các công trình hiện nay đều có khả năng chống chịu động đất rất tốt.
Bên cạnh đó, trẻ em được học cách ứng phó và tham gia diễn tập sơ tán ngay từ bậc mẫu giáo.
Những thảm họa địa chấn trong lịch sử
Trong thời kỳ cổ đại và phong kiến, các trận động đất liên tục tàn phá nhiều thành phố và làng mạc. Phần lớn nhà cửa khi đó được xây dựng bằng gỗ và giấy nên rất dễ bốc cháy sau động đất.
Một trong những trận động đất nghiêm trọng nhất xảy ra năm 1498 được cho là đã cướp đi sinh mạng của hơn 30.000 người, dù các ước tính còn khác nhau.
Năm 1923, trận đại động đất Kanto đã tàn phá phần lớn Tokyo và khiến khoảng 140.000 người thiệt mạng.
Sau đó, Nhật Bản từng bước siết chặt các tiêu chuẩn xây dựng. Từ những năm 1980, nước này bắt đầu áp dụng các quy chuẩn chống động đất nghiêm ngặt hơn.
Hiệu quả của những tiêu chuẩn mới được chứng minh trong trận động đất Kobe năm 1995. Các cuộc điều tra cho thấy hầu hết những công trình bị sập đều được xây dựng trước khi quy chuẩn mới có hiệu lực.
Kể từ đó, Nhật Bản đẩy mạnh cải tạo các công trình cũ, nâng cấp khả năng chống động đất của nhà cửa, đồng thời hoàn thiện hệ thống ứng phó khẩn cấp trên phạm vi toàn quốc.
Tuy nhiên, công nghệ cũng có giới hạn. Thảm họa động đất - sóng thần Tohoku năm 2011 vẫn được xem là ký ức đau thương nhất đối với người dân Nhật Bản.
Trận động đất mạnh 9,1 độ đã kéo theo sóng thần khổng lồ, gây ra sự cố tan chảy lõi lò phản ứng tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima, khiến gần 20.000 người thiệt mạng, hàng nghìn người khác mất tích.
Đây cũng là một trong những trận động đất mạnh nhất từng được ghi nhận trong thế kỷ XXI.
Ngay cả những trận động đất nhỏ hơn cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Đầu năm 2024, trận động đất mạnh 7,1 độ tại bán đảo Noto ở miền Tây Nhật Bản đã khiến hơn 700 người thiệt mạng.
Nỗi lo về siêu động đất Nankai
Theo CNN, tại Nhật Bản, nỗi lo về một siêu động đất vẫn luôn hiện hữu. Nỗi lo này gắn liền với rãnh Nankai - vùng hút chìm dài khoảng 700 km ngoài khơi miền Nam Nhật Bản, nơi một mảng kiến tạo trượt xuống bên dưới mảng khác.
Ủy ban Nghiên cứu Động đất của Chính phủ Nhật Bản nhấn mạnh, khu vực này từng ghi nhận nhiều trận động đất cực mạnh với chu kỳ khoảng 100–200 năm.
Tuy nhiên, giới khoa học vẫn còn nhiều tranh luận về những dự báo này.
Dựa trên khoảng cách giữa các trận động đất trong lịch sử, Chính phủ Nhật Bản ước tính có 70-80% khả năng xảy ra một trận động đất mới tại rãnh Nankai trong vòng 30 năm tới, với cường độ dự kiến từ 8 đến 9 độ.
Một số chuyên gia cho rằng động đất không xảy ra theo chu kỳ cố định nên rất khó đưa ra dự báo chính xác. Ngay cả những người đồng tình với đánh giá của chính phủ cũng cho rằng việc đưa ra dự báo quá dài hạn và nhiều bất định chưa chắc đã mang lại nhiều giá trị thực tiễn.
Theo nhiều nhà khoa học được CNN phỏng vấn, điều quan trọng nhất hiện nay không phải là cố gắng dự báo chính xác thời điểm động đất xảy ra, mà là tiếp tục nâng cao khả năng chống chịu của các địa phương còn yếu, hoàn thiện hệ thống ứng phó khẩn cấp và duy trì nhận thức của người dân để sẵn sàng đối mặt với các thảm họa trong tương lai.
