Con số thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố cũng cho thấy, thành phố đã có 143 công trình, địa điểm được xếp hạng di tích thành phố và di tích quốc gia. Thế nhưng, khi được hỏi, ngay với hầu hết đội ngũ hướng dẫn viên du lịch cũng không chắc dấu ấn riêng, đặc biệt nhất của thành phố là đâu.
Trong “Hành trình di sản văn hóa TP HCM” có 64 di tích lịch sử được giới thiệu. Mang dấu ấn về tinh thần yêu nước, kiên trung cách mạng của quân và dân trong đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, nhiều di tích là nơi ghi dấu tội ác của thực dân, đế quốc xâm lược và chính quyền tay sai.
Thế nhưng, dù đã tìm hiểu trước song đến khá nhiều “địa chỉ đỏ” trên thành phố, nếu chỉ nhìn vào những gì được trưng bày khách ghé thăm cũng khó có thể cảm nhận được mức độ cần thiết cũng như lý do tồn tại của những di tích này.
Cùng với di tích lịch sử, các di tích kiến trúc nghệ thuật cũng rất phong phú. Có đến 49 di tích kiến trúc nghệ thuật được được công nhận di tích cấp thành phố, 26 di tích được công nhận cấp quốc gia. Có di tích là công trình công cộng như nhà hát, tòa án, có di tích là đình, chùa, miếu, hội quán, mộ, lăng hay từ đường, nhà cổ. Ngay khảo cổ cũng có 2 di tích nổi tiếng: Giồng Cá vồ với 300 mộ chum cách ngày nay 2.500 năm đến 2.000 năm; lò gốm cổ Hưng Lợi, dấu tích của xóm lò gốm Sài Gòn xưa tại phường 16, quận 8...
Di tích nhiều, bị bào mòn bởi thời gian và sự tác động của con người bị xuống cấp cần duy trì, tôn tạo, tu bổ, tăng tỷ lệ thuận với lượng kinh phí đầu tư. Trong 5 năm (2007 – 2012), đầu tư tôn tạo, tu bổ di tích thành phố từ ngân sách nhà nước gần 157,5 tỷ đồng, từ nguồn xã hội hóa là gần 49 tỷ đồng, đặc biệt trong đó có di tích Hội quán Nghĩa An tu bổ toàn diện với tổng kinh phí lên đến 2,35 triệu USD. Khi chúng tôi ghé thăm, người trông coi ở Hội quán còn cho biết mức kinh phí này có thể vẫn chưa đủ, có thể phải đầu tư thêm... 12 di tích khác đang chuẩn bị trùng tu, tôn tạo, trong đó có 3 di tích đầu tư 9,3 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa và 9 di tích đầu tư trên 107 tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước.
Cũng thuộc khối di sản văn hóa thành phố, không thể không kể đến hệ thống bảo tàng. Ngoài 7 bảo tàng do địa phương trực tiếp quản lý còn có các bảo tàng của Trung ương. Có những bảo tàng tách riêng về mặt địa điểm nhưng nội dung không phải không có những tương đồng: Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, Bảo tàng Chiến dịch Hồ Chí Minh...
Đó là chưa kể nhiều bảo tàng trong đó là các tòa nhà cũ vốn là dinh thự, nhà ở được khai thác làm bảo tàng và hầu hết đã, đang “kêu cầu” cần kinh phí tu bổ, đầu tư mở rộng mới mong đáp ứng nhu cầu. Hàng loạt các dự án tiền tỷ theo nhau ra đời: Dự án xây dựng, mở rộng Bảo tàng Hồ Chí Minh tổng mức đầu tư trên 47,5 tỷ, dự án xây dựng Bảo tàng Chứng tích chiến tranh trên 22 tỷ và hiện đại hóa trưng bày dự kiến cần 30 tỷ đồng, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ cần 112 tỷ đồng, Bảo tàng Mỹ thuật sau cải tạo giai đoạn 1 cần thêm 200 tỷ cho giai đoạn 2.
Tốn kém thế nhưng chưa hết. Một bảo tàng tổng hợp thành phố tại Khu đô thị mới Thủ Thiêm đang được chủ đầu tư hoàn chỉnh đề cương trưng bày, tổng hợp ý kiến báo cáo UBND thành phố. Từ dự kiến ban đầu dành 10ha đất xây dựng, dự án dần “teo” lại, hiện chỉ còn 1,8ha. Chưa thành hình nhưng theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP HCM, nhiều nhà khoa học đã... chê chưa quy mô và xứng tầm, chưa thể là điểm nhấn của khu trung tâm mới của thành phố theo đúng nghị quyết HĐND thành phố lần thứ IX.
Di sản cha ông là đáng quý nhưng bảo tồn như thế nào, phát huy hiệu quả hay không trong thực tế rất cần được tính toán khoa học, tiếp tục bảo tồn hay không. Nếu xác định bảo tồn cần mạnh dạn tập trung đầu tư cả về cơ sở hạ tầng lẫn chất xám tạo thành những điểm đến hấp dẫn trong thực tế. Dẫu ít hơn nhưng hiệu quả, tránh đầu tư dàn trải, lãng phí mà di sản vẫn kém phát huy
