Hồ sơ "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương" do UBND tỉnh Phú Thọ và Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam xây dựng, hoàn thiện, cuối tháng 3 vừa qua, đã đệ trình lên UNESCO để đề nghị công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Đúng vào dịp Lễ hội đền Hùng năm 2011, ngày 13/4, Hội thảo quốc tế "Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Việt Nam)" được tổ chức ngay tại mảnh đất thiêng Phú Thọ. Trước thềm Hội thảo, PGS-TS Bùi Quang Thanh, một trong các nhà khoa học tham gia điền dã, khảo sát và xây dựng Hồ sơ "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương" đã chia sẻ đôi điều với độc giả Báo CAND:
- Thưa ông, xuất phát từ ý tưởng nào, Viện Văn hóa nghệ thuật Việt
- Hồ sơ "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương" được xây dựng bắt đầu từ đề xuất của UBND tỉnh Phú Thọ. Lúc đầu, chúng tôi định xây dựng Hồ sơ Lễ hội Hùng Vương, nhưng tự thấy vấn đề đó lớn quá, mênh mông quá, nên chỉ tập trung vào tín ngưỡng đẹp, đã gắn bó ngàn đời nay với người dân Việt Nam, phong tục thờ cúng các vua Hùng. Điều này cũng nằm trong lộ trình của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, theo quy hoạch 10, 15 năm tới đây, sẽ dần dần giới thiệu các di sản văn hóa phi vật thể của chúng ta với thế giới.
- Có phải Việt
- Không, không hẳn thế. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy, nhiều nước khác cũng có tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên mang tính Quốc lễ như Nhật Bản, Hàn Quốc… Có điều, các nước khác chỉ thờ những nhân vật của Hoàng gia, các ông vua, bà hoàng và các nghi lễ này cũng do Hoàng gia đứng ra điều hành. Chỉ có ở Việt Nam, việc thờ cúng tổ tiên, tục thờ Quốc tổ mới gắn với quá trình hình thành cộng đồng dân cư, lúc đầu sản sinh trong tộc người Việt Mường, sau phủ sóng ra toàn bộ các vùng miền khác khắp lãnh thổ. Tín ngưỡng thờ Quốc tổ, giỗ Tổ Hùng Vương song hành cùng tiến trình xây dựng, phát triển đất nước, mở mang bờ cõi và lan tỏa trong quảng đại quần chúng nhân dân.
- Có là muộn không khi một phong tục mang sức sống lâu bền như thế, mà đến thời điểm này, chúng ta mới xây dựng Hồ sơ đệ trình UNESCO.
- Cũng khó để nói lúc nào là sớm hay muộn. Thực ra, trong quá khứ, có những giai đoạn, việc nghiên cứu "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương" đã bị đứt gãy, gián đoạn. Nhưng cũng vì gắn kết bền chặt với cộng đồng dân cư, nên tín ngưỡng này luôn tồn tại và âm ỉ phát triển trong chính đời sống. Việc hoàn thành Hồ sơ đệ trình UNESCO sẽ tạo thêm sức hút, cũng như sự chú ý của cộng đồng, và kích thích thêm ý thức duy trì bảo tồn một giá trị văn hóa lâu đời trong nhân dân. Vì thế, Hội thảo quốc tế lớn nhất ở Việt Nam từ xưa tới nay về "Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên", bàn riêng trường hợp "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương" là động thái quan trọng, hỗ trợ thêm việc khẳng định giá trị của bộ Hồ sơ đã hoàn tất.
- Vậy đâu là ranh giới giữa một nét đẹp văn hóa truyền thống như phong tục thờ cúng Hùng Vương với tệ nạn mê tín dị đoan nhân danh tín ngưỡng?
- Thờ cúng ông bà tổ tiên là phong tục đẹp cần được phát huy, bảo tồn. Thờ cúng Hùng Vương cũng là tín ngưỡng dân gian được duy trì qua hàng ngàn năm, bất chấp các biến thiên dâu bể của lịch sử. Còn, việc một số người cứ nhân danh tín ngưỡng, tổ chức các hoạt động dị đoan như bói toán, xin xăm, bốc quẻ trong Lễ hội Đền Hùng và các lễ hội khác, đương nhiên phải chấn chỉnh, dẹp bỏ, để trả lại không gian văn hóa đích thực cho các phong tục đã được gìn giữ, truyền tụ lại từ nghìn đời.
- Khoảng 130 đại biểu, trong đó có 40 khách mời quốc tế đến từ 16 quốc gia và vùng lãnh thổ tham dự Hội thảo, liệu có phải là minh chứng cho sự quan tâm của cộng đồng khoa học quốc tế tới Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nói chung và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của Việt Nam không?
- Từ trước đây, một số học giả của Pháp đã nghiên cứu đề tài này. Thời gian qua, các học giả nhiều nước cũng rất quan tâm đến phong tục thờ cúng tổ tiên tại một số quốc gia châu Á. Khi mà ngành Việt Nam học ngày càng được chú trọng nhiều hơn trên thế giới, thì các nhà nghiên cứu đã quan tâm hơn tới các di sản phi vật thể của chúng ta, đặc biệt là vấn đề tín ngưỡng và phong tục Quốc giỗ.
- Trân trọng cảm ơn PGS-TS Quang Thanh
