Thảo luận về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, Trung tướng Nguyễn Minh Đức, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội (đại biểu Quốc hội đoàn TP Hồ Chí Minh) cho rằng, có ba loại hình kinh doanh hiện nay cần xem xét đưa vào Danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện về ANTT đó là: Dịch vụ Cho vay ngang hàng (P2P Lending); Cung cấp Dịch vụ Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) và Thu thập, lưu trữ, phân tích Dữ liệu Gen (Genomics);
“Thực tế, mô hình P2P Lending phát triển rất nhanh như một kênh dẫn vốn mới, nhưng do thiếu khung pháp lý chuyên ngành và điều kiện ANTT, nhiều nền tảng đã bị biến tướng thành "tín dụng đen" công nghệ cao: Núp bóng "phí tư vấn", "phí dịch vụ" để cho vay với lãi suất cắt cổ dẫn đến tội phạm đòi nợ khủng bố. Theo đó, các đối tượng sử dụng các biện pháp đe dọa, cắt ghép hình ảnh, truy cập danh bạ điện thoại trái phép để đòi nợ, gây mất trật tự an toàn xã hội”, đại biểu nêu.
Theo đại biểu, số liệu ước tính từ Ngân hàng Nhà nước và thị trường, Việt Nam hiện có khoảng 40 đến 100 công ty P2P Lending công khai hoạt động dưới danh nghĩa công ty công nghệ tài chính (Fintech) (như Tima, Vaymuon, Lendbiz...). Tuy nhiên, số lượng thực tế phức tạp hơn rất nhiều. Đã từng có thời điểm xuất hiện hàng trăm ứng dụng (app) không rõ nguồn gốc (nhiều app do người nước ngoài, đặc biệt là dòng vốn từ nước ngoài núp bóng người Việt đứng tên) hoạt động tràn lan.
“Đây là lĩnh vực để lại hậu quả nặng nề và rõ rệt nhất về mặt an ninh trật tự trong thời gian qua: Tín dụng đen biến tướng: Hàng loạt app cho vay online lách luật bằng cách tính "phí tư vấn, phí nền tảng" đẩy lãi suất thực tế lên tới 300% - 1000%/năm. Bộ Công an đã triệt phá rất nhiều đường dây tín dụng đen núp bóng P2P Lending với quy mô giao dịch hàng chục nghìn tỷ đồng”, Trung tướng Nguyễn Minh Đức nêu và dẫn chứng, điển hình như vụ việc của nền tảng VO247 mất khả năng thanh khoản, khiến nhiều nhà đầu tư không thể rút tiền. Sự thiếu quản lý dẫn đến mô hình Ponzi (lấy tiền người sau trả cho người trước), khi sập sàn, nhà đầu tư mất trắng. Bên cạnh đó, từ sự bức xúc với lãi cao, mạng xã hội sinh ra các hội nhóm "hướng dẫn bùng nợ app", tạo ra hệ lụy xấu về ý thức pháp luật, làm méo mó thị trường tài chính vi mô.
Về cung cấp Dịch vụ Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI), Trung tướng Nguyễn Minh Đức dẫn báo cáo Khởi nghiệp GenAI ASEAN cho biết, Việt Nam hiện đứng thứ hai khu vực (chiếm 27%) về số lượng startup liên quan đến GenAI, quy tụ hàng trăm doanh nghiệp/startup (như hệ sinh thái của các Big Tech: FPT.AI, VinAI, Zalo AI, MISA... cùng khoảng hơn 200 startup ứng dụng AI vừa và nhỏ khác). Sự tiếp cận công cụ GenAI quốc tế (như ChatGPT, Midjourney) tại Việt Nam cũng cực kỳ phổ biến.
Trên thực tế, đã xảy ra bùng nổ tội phạm lừa đảo bằng Deepfake. Tội phạm mạng sử dụng GenAI để sao chép giọng nói (Deepvoice) và hình ảnh (Deepfake) giả danh người thân, lãnh đạo cơ quan, Công an, Thuế... gọi video call lừa đảo chiếm đoạt tài sản. “Đây là vấn nạn ANTT nhức nhối nhất hiện nay do GenAI gây ra tại Việt Nam. Các công cụ GenAI có thể tự động sản xuất hàng loạt bài viết, hình ảnh sai lệch về chính trị, bóp méo lịch sử hoặc bôi nhọ danh dự cá nhân/doanh nghiệp với tốc độ khó kiểm soát. Rò rỉ bí mật dữ liệu: Nhiều cá nhân hoặc nhân viên doanh nghiệp tải lên các nền tảng AI (chưa được kiểm duyệt an toàn) những tài liệu nội bộ, thông tin cá nhân khách hàng để "nhờ AI tóm tắt/xử lý", vô tình dâng nộp dữ liệu nhạy cảm ra máy chủ nước ngoài”, đại biểu nêu dẫn chứng về việc cần đưa ngành nghề này vào ngành nghề kinh doanh có điều kiện.
Về thu thập, lưu trữ, phân tích Dữ liệu Gen (Genomics), đại biểu Nguyễn Minh Đức cho rằng, quy mô ngành này hẹp hơn nhưng tính đặc thù lại cao nhất. Hiện Việt Nam có khoảng vài chục doanh nghiệp, trung tâm và phòng lab tư nhân hoạt động mạnh (như Gene Solutions, Genetica, GeneStory, GENVIET, Novagen...). Các công ty này cung cấp dịch vụ từ tầm soát ung thư, sàng lọc trước sinh (NIPT) cho đến "giải mã gen tìm tài năng cho trẻ em" hay xác định huyết thống.
“Khác với P2P Lending, hậu quả của lĩnh vực dữ liệu Gen ít bộc lộ ngay lập tức trên mặt báo dưới dạng tội phạm hình sự, nhưng nguy cơ thảm họa sinh học và rò rỉ quyền riêng tư ở tầm quốc gia là cực kỳ lớn: Chảy máu dữ liệu sinh học: Một số công ty (đặc biệt là các công ty có yếu tố nước ngoài hoặc hợp tác với phòng lab quốc tế) thu thập mẫu máu/tóc/nước bọt của người Việt và gửi dữ liệu thô (hoặc mẫu vật) ra nước ngoài phân tích. Nếu không có điều kiện ANTT kiểm soát luồng dữ liệu, Việt Nam hoàn toàn không nắm được bộ Gen của dân tộc đang bị lưu trữ và sử dụng ở đâu”, đại biểu cảnh báo.
Trung tướng Nguyễn Minh Đức cũng chia sẻ nguy cơ thương mại hóa dữ liệu y tế trái phép vì dữ liệu Gen là thông tin nhận dạng độc nhất. Nguy cơ các cơ sở giải mã gen bí mật bán dữ liệu khách hàng cho các công ty dược phẩm, công ty bảo hiểm (để họ từ chối bán bảo hiểm cho người mang gen bệnh) là hiện hữu. Bên cạnh đó, các công ty thu thập gen thiếu quy chuẩn bảo mật bởi không phải cơ sở xét nghiệm gen tư nhân nào cũng có hạ tầng an ninh mạng chống hacker, dẫn đến rủi ro lộ lọt thông tin sinh trắc học không thể thay đổi của hàng vạn người dân.
“Nếu P2P Lending là vết thương đã chảy máu và bộc lộ rõ rệt sự hỗn loạn về trật tự xã hội; GenAI là công cụ đang tiếp tay trực tiếp cho các băng nhóm lừa đảo hiện tại; thì Dữ liệu Gen lại là một "quả bom nổ chậm" đe dọa đến an ninh sinh học quốc gia. Đó là lý do cả 3 lĩnh vực này cần sớm được đưa vào danh mục kinh doanh có điều kiện để "rào giậu" từ sớm”, Trung tướng Nguyễn Minh Đức nhấn mạnh.
