Những cổ vật "ngủ quên" trong bảo tàng, lưu lạc trong dân gian được tập hợp về, kết hợp bằng những mối liên kết chặt chẽ như đưa người xem lạc vào thế giới cổ xưa với vô số những câu chuyện sống động, kỳ thú về sinh hoạt văn hóa, mỹ thuật, triết học, đôi khi phảng phất sắc màu huyền hoặc của tôn giáo qua hàng loạt những hiện vật bằng vàng, bạc, đồng cho đến gốm, đất nung, gốm... được trưng bày.
Hé lộ quá khứ huyền bí và những hiện vật vô giá
"Vào cuối thế kỷ XII - XIII, tại Tháp Mẫm của tỉnh Bình Định có một ngọn tháp kiêm đền thờ kỳ lạ, được tô điểm bằng rất nhiều tượng đá lớn do người Chăm xây dựng. Trong số đó có những hình ảnh cách điệu của Garuda (loài chim mang thần Visnu trong truyền thuyết Ấn Độ) và của sư tử được dùng để trang trí góc đền. Ngôi đền đã sụp đổ ngay sau khi được hoàn thành không lâu nhưng chính nhờ vậy mà một số bức tượng đã được bảo vệ khỏi sự xói mòn…".
Đó là lai lịch và cũng là "câu chuyện" của bức tượng tu sĩ, một trong rất nhiều các hiện vật về Chăm Pa tại phòng trưng bày của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, chi nhánh TP HCM mà chúng tôi có dịp tìm hiểu. Mỗi hiện vật đều mang theo nó một câu chuyện tổng hợp nhưng lý thú về cả văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo mà người xem "đọc" được đến đâu phải phụ thuộc vào vốn tri thức về từng lĩnh vực của từng người.
Vết tích về sự tồn tại chế độ mẫu hệ thể hiện qua kiến trúc bệ thờ, di tích văn hóa Óc Eo.
Những câu chuyện đậm sắc màu huyền hoặc của truyền thuyết Ấn Độ được du nhập và hòa mình vào giữa đời sống văn hóa, tâm linh của người Chăm cổ xưa như thần Siva, Ganesa, Visnu, ngỡ chỉ còn đâu đó trong những trang sách hay thấp thoáng đâu đó trong các vở kịch hớp hồn người xem như "Nàng Sita"… lần lượt trở về, sống động hơn, cụ thể hơn bằng "kho" hiện vật đặc biệt phong phú, bao gồm từ các đồ thờ cúng, đồ trang sức bằng vàng, bạc, đồng, đá đến các đồ dùng sinh hoạt, trang trí đền thờ, mi cửa… bằng gốm, đất nung.
Tuy nhiên, theo Trưởng phòng Trương Bá Phụ, thuộc hàng "độc nhất vô nhị" tại Việt Nam, thậm chí cả thế giới trong số các hiện vật được trưng bày lần này phải kể đến Đầu Siva (thế kỷ VII - VIII), Chóp mão Siva (TK VIII - IX), Tượng Phật Đồng Dương (TK VIII - IX) và Tượng bán thân nữ thần Siva (TK X).
Mặc dù đều được làm bằng vàng nhưng trừ Chóp mão của thần Siva, với hiện vật còn lại đều được mạ phủ đặc biệt nên nhìn qua bề ngoài, ít người nhận ra được chất liệu chính được sử dụng để tạo nên các cổ vật ấy. Và, để 4 cổ vật này đến được với bảo tàng hôm nay là cả một hành trình không đơn giản.
Tượng Phật Đồng Dương và Tượng bán thân nữ thần Siva được đưa về trưng bày từ thời Pháp thuộc. Đầu Siva và Chóp mão Siva lưu lạc trong nhân gian. Chỉ cách đây khoảng 3 năm, khi người sở hữu chúng "đánh tiếng", những người sưu tầm, nghiên cứu mới biết địa chỉ để tìm đến.
Xác định chính xác niên đại nhưng vẫn phải mất vài năm sau, chúng mới có cơ hội hiện diện tại bảo tàng vì để có quyền sở hữu chúng, con số 1 tỷ đồng trở nên nhỏ bé. Đổi lại, trừ Việt
Phát huy di sản văn hóa quý giá của cha ông
Chia sẻ về hai phòng trưng bày nói trên, Tiến sĩ Phạm Hữu Công, Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tự hào chia sẻ: Hiện tại, hai phòng trưng bày trở thành "lát cắt" không thể thiếu trong hệ thống trưng bày theo tiến trình lịch sử Việt Nam tại Bảo tàng.
Đây cũng là một phần "kho" di sản rất quý của cha ông mà chúng ta cần phải phát huy và phát huy được cũng không đơn giản. Để có được các hiện vật và hai phòng trưng bày mẫu về văn hóa Chăm Pa và Óc Eo nói trên, các nhóm chuyên gia hàng đầu về Bảo tàng học từ Bảo tàng Nghệ thuật châu Á Guimet, Bảo tàng Quốc gia Phnômpênh và đội ngũ cán bộ công nhân viên của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam phải mất 5 năm nỗ lực triển khai.
Đây cũng là một phần kết quả của dự án "Phát huy di sản bảo tàng Việt Nam", dự án hợp tác giữa hai Chính phủ Việt Nam và Pháp, có sự tham gia của 5 bảo tàng khác nhau của Việt Nam, trong đó có Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Cũng để phục vụ 2 phòng trưng bày mẫu này được hoàn thành, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, chi nhánh TP HCM đã phải tháo gỡ, di dời gần 500 hiện vật, tủ kê, bục bệ của phòng cũ, tiến hành cải tạo toàn bộ nội thất thành không gian mới, hấp dẫn hơn… Đến nay, tất cả các hiện vật đều được đặt trang trọng trên những bục bệ bằng đá kiên cố hay những bục bệ nhỏ hơn trong tủ nhưng hài hòa và… bắt mắt.
Riêng các hiện vật trong tủ kính cũng được trưng bày một cách tự nhiên. Để đảm bảo ánh sáng trong tủ phải sử dụng hệ thống đèn projector. Hệ thống chiếu sáng với các thiết bị được đặt trên các thanh ray giấu kín trên trần giả…
