Cuộc sống ngày nay lắm bề bộn, chỉ lỡ một cuộc hẹn, có thể không còn gặp nhau cả đời, giống như Đàm Khánh Phương đã nói trong thơ, xuống lầm một sân ga, là lỡ cả chuyến tàu. Tôi đã nghĩ đến cuộc ào đến của anh để tặng tôi hai tập thơ, cũng như việc anh hối hả gọi điện thoại như thế, nghĩa là đã qua rồi… Bỗng sáng nay chuông lại reo...
Gặp nhau lần nào cũng tất bật, cũng loáng thoáng. Đàm Khánh Phương vẫn vồn vã, thân thiết nhưng chóng vánh như cách đây vài chục năm. Ngày ấy anh thường xuất hiện với Trịnh Thanh Sơn ở sân 51 - Trần Hưng Đạo, trụ sở của nhiều hội nghệ thuật, nơi như khúc xoáy của dòng sông, lắm vàng cốm mà cũng lắm rêu rác. Lần này dừng xe trước ngõ vào nhà tôi, Phương cũng lại vội. Anh báo tin mẹ ở quê mệt nặng, phải về gấp. Ngồi bên tay lái ôtô, một người phụ nữ khá trẻ thò tay ra bắt. Theo phép lịch sự, tôi không tiện hỏi đó là ai nhưng lần gặp ngày hôm sau, vừa nhắc đến anh đã kêu lên, nửa như khoe nửa như trách móc: "Vợ đấy. Người rất thương các con tôi. Đây ảnh đây…" . Và anh mở điện thoại ra, cả tin nhắn, cả ảnh… Cứ như thế, Phương bóc lòng mình với bè bạn như bóc bánh. Còn tôi thì vừa nghe anh câu được câu mất vừa nghĩ vẩn vơ.
Đàm Khánh Phương quê ở Vân Đình, nơi có cụ nghè Dương Khuê, vẫn được gọi là cụ nghè Vân Đình. Cụ Dương Khuê tài cao nhưng chơi bời cũng có hạng. Quê hương đã vậy, anh còn sống ở Hà Nội từ trẻ, nếm đủ bầm dập lẫn ngọt ngào với Hà Nội, nơi có ca sĩ tài tử Ngọc Bảo vừa mất cách đây vài năm. Ngọc Bảo coi sống trong đời như một cuộc rong chơi, mọi sự đều phù vân, đều nhẹ tênh. Ông trẻ đến tận tuổi ngoại tám mươi, và hát suốt đời, hát đến khi không còn sống nữa. Đất Hà thành là đất sinh ra lối sống tài tử, nuông chiều những tài tử, một lớp người, một lối sống của một thời đã xa xôi đôi khi ta còn bắt gặp trong ca khúc của Trịnh Công Sơn. Tôi đi qua bến đò (ối a) thấy trăng nằm ngủ. Con sông thành quán trọ mà trăng, tên lãng du. Cao thấp chưa bàn nhưng phải chăng Phương cũng thuộc nòi ấy, cái nòi tài tử, nòi thi sĩ. Và khi hai phẩm chất ấy gộp lại trong một, là thi-sĩ-tài-tử.
Nhưng còn sớm quá chăng hoặc đã muộn quá chăng khi xếp Đàm Khánh Phương vào dạng một thi-sĩ-tài-tử. Sớm quá vì với nhiều người cái tên ấy còn lạ lẫm lắm. Bây giờ người làm thơ có cả vạn và người tự xưng mình là nhà thơ có cả ngàn, đã mấy ai nghe đến Đàm Khánh Phương đâu. Nhưng cũng có thể là muộn quá. Muộn vì đã chẵn nửa thế kỷ đeo đẳng với thơ, bạn thơ của anh hầu hết những người có tài đều đã thành danh mà Phương vẫn lận đận, vẫn chưa định hình trên văn đàn cho dù thơ của anh rất già dặn về nghề, rất tài hoa trong cảm xúc, thi tứ.
Ngay từ những bài đầu tiên viết đã nhiều chục năm trước, khi còn là một chàng thanh niên đầy ước mơ văn chương đến những bài mới viết gần đây, thơ anh không có những lỗi vặt, không có sự ngô nghê, câu nào ra câu ấy, bài nào ra bài ấy, không khác nếu không nói là còn hơn nhiều nhà thơ chuyên nghiệp. Nhưng anh vẫn là ngoại đạo, là kẻ rong chơi, tạt ngang tạt ngửa đất thi ca, mảnh đất mà nhiều người vẫn tự cho là mình mới đáng được cấp sổ đỏ. Bàn chuyện đó thì còn nhiều thứ phải nói lắm.
Thôi, hãy đọc thơ anh. Những câu thơ này, ai dám bảo là không thi sĩ: Giữa phố thị tôi một mình ngơ ngác/ Giữa cuộn chảy một mình tôi thất lạc/ Hoang lạnh trước mặt mình, hoang lạnh phía sau lưng. Những câu thơ này, ai dám bảo là không tài tử: Làm cho tốt thì chơi cho phải cách/ Rượu xuống rồi, xin cứ hết mình đi. Vẫn biết ngoan hiền mãi bền trong khái niệm/ Chỉ tiếc hiền - ngoan không biết để làm gì. Và trẻ, và đa tình: Mùa đông vào lúc nửa đêm/ Giường khuya dậy nỗi nhớ em thức ròng. Và cả ngang tàng nữa: Và cứ thế một đời… và cứ thế/ Chạm mắt em không lảng tránh khi nào/ Và đã nhận được một điều giản dị/ Không bao gìờ thơ chịu nước bán rao (Còn tôi thì khác, thơ vào siêu thị hay bán rao cũng được, miễn đó là thơ). Vậy bây giờ bạn đã gật đầu với tôi chưa, hoặc ít ra là không lắc đầu với tôi nữa, khi tôi yêu cái tài tử trong Đàm Khánh Phương, nhất là khi cái tài tử ấy lại hoá thân trong một thi sĩ.
Về thơ của thi-sĩ-tài-tử Đàm Khánh Phương, người nói đã nhiều, nhất là trong mảng thơ tình. Với tình yêu, Đàm Khánh Phương luôn e ấp trong sự dạn dĩ; mê đắm mà tỉnh táo và không giả dối. Đọc thơ anh và nghe kể về đời anh, có cảm tưởng tình yêu với anh (cụ thể ở đây là tình yêu giữa đàn bà và đàn ông, tình yêu lứa đôi) vừa là lý do sống vừa là năng lượng sống. Anh sinh ra để yêu và làm thơ ca ngợi tình yêu, ca ngợi những người phụ nữ đã yêu anh. Người ta cũng nói khá nhiều đến cái nhìn trong trẻo, lạc quan của anh với cuộc đời, cho dù không phải lúc nào anh cũng được đời chiều chuộng. Trong bài viết này, tôi chỉ muốn khơi gợi một khía cạnh rất đáng quí khác trong anh, đó là chất tài tử ấy luôn hoà quện với chất hiện thực, cảm hứng lãng mạn luôn bám rễ trên hiện thực, một thứ hiện thực đã qua từ rất lâu và có lẽ sẽ mất tăm vĩnh viễn nếu không có nghệ thuật, không có thơ níu lại. Đó là hiện thực đất nước, hiện thực Hà Nội những năm chiến tranh, vừa đấy mà đã cách ta hơn ba chục năm.
Tôi bồi hồi rất lâu khi đọc bài "Hà Nội thời gác xép của chúng tôi" với nhưng câu thật đến cứa lòng: Trang viết mới ra đời bên cót ép/ Loan tin ai, khao nhuận bút lần đầu/ Đem tất cả bạn bè ra mậu dịch/ Gom từng tờ tem gạo, uống mừng nhau. Đâu có thể lẫn chứ gom từng tờ tem gạo, uống mừng nhau thì đúng là Hà Nội thời bao cấp, Hà Nội thời chiến tranh. Cũng đúng là Hà Nội thời chiến tranh mới có phụ-tử-tình-thâm kiểu như: Tảng sáng sờ vào hũ gạo/ Ngó sang củi, lửa, muối, dầu/ Yên lòng các con no đủ/ Mới biết giờ mình tới đâu.
Không chỉ Hà Nội mà cả Vân Đình quê anh và khắp cả nước khi giặc đến: Những thúng mẹt vỉa hè, những dẻ quang vít nặng/ Cuộc đời gồng thuê gánh mướn/ Dỡ hết lều xiêu đi cho xe rộng đường ra trận. Người ta thường nói quá khứ càng lùi xa thì càng có nhiều lời bàn về quá khứ. Bây giờ, khi đã khó hình dung thế nào là bom, thế nào là B.52 rải thảm, có người cho rằng không có chuyện "Đường ra trận mùa này đẹp lắm" (Phạm Tiến Duật), không có chuyện "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai" (Tố Hữu), không có chuyện "Ở chiến trường nghe tiếng bom rất nhỏ" (Phạm Tiến Duật), đã chiến tranh là phải cô đơn, ngậm ngùi, chết chóc. Tất cả những câu thơ tôi vừa trích không phải là thơ, không phải là nghệ thuật mà chỉ là khẩu hiệu tuyên truyền. Nếu có ai nghĩ vậy thì hãy nghe một người trong cuộc là Đàm Khánh Phương nói: Tôi có mười năm đánh giặc ngủ rừng/ Như lửa của một thời thanh xuân cứ soi đường sáng mãi/ Như một dây đàn rất căng với nhiều âm thanh đẹp tươi đọng lại/ Ngọn gió nào tha thiết cũng rung ngân. Đó là hiện thực của một thời, tâm trạng của một thời, máu lửa, đau thương nhưng tràn ngập tình yêu cuộc sống, niềm tin vào tương lai. Vở bi kịch lạc quan ấy không chỉ có lửa đạn chiến tranh mà có ngay cả trong lo toan thường ngày, trong những người bình thường Không thấy đâu bóng dáng của mấy người giục tiền nhà tiền điện. Chẳng thấy đâu nỗi băn khoăn xu bạc lẻ cuối cùng/ Phía sau Thu - và bên kia nỗi nhớ/ Khát khao còn tiềm ẩn tận bên trong.
Và trong cái hiện thực khốc liệt có thể chia lìa đồng đội, tan vỡ gia đình, vẩn đục tình người hôm nay cũng vậy, thơ Đàm Khánh Phương vẫn ánh lên niềm tin cậy, lạc quan vào sự sống, vào cuộc sống, vào con người, đó là điều đáng quí nhất ở anh sau mọi va đập xây xước, mọi lãng tử, phiêu du. Và tôi tin rằng với tâm hồn ấy, hai tập thơ anh vừa in không phải là sự đóng lại một đời thơ mà là mở ra một chặng mới cho đời anh, cho thơ anh, một thi-sĩ-tài-tử nặng lòng với tình yêu, với gừng cay muối mặn cuộc đời
14/9/2011
